Factuurfraude door vervalste facturen

Gepubliceerd · bijgewerkt

Blog delen

WhatsAppLinkedIn

Betaal je een vervalste factuur op de rekening van een oplichter, dan heb je je leverancier in beginsel niet betaald; giraal betaal je door bijschrijving op zijn rekening (artikel 6:114 BW). Je moet dan alsnog betalen, tenzij omstandigheden rechtvaardigen dat het geheel of deels aan de leverancier wordt toegerekend dat jij de valse instructie voor echt hield en mocht houden (HR 28 mei 2021, Hascor).

Heb je bevrijdend betaald als je een vervalste factuur betaalt?

Bevrijdend betalen betekent dat je betaalt aan je schuldeiser of aan iemand die bevoegd is de betaling voor hem te ontvangen. Je schuld, bijvoorbeeld een factuur, is dan voldaan. Betaling aan een ander bevrijdt je alleen voor zover de schuldeiser die betaling bekrachtigt of erdoor is gebaat (artikel 6:32 BW). Bij factuurfraude betaal je aan een oplichter en dus niet aan je schuldeiser. Je hebt dan in beginsel niet bevrijdend betaald.

Bij factuurfraude door vervalste facturen krijgt de afnemer van zaken of diensten een vervalste factuur uit naam van een bestaande zakelijke relatie. In veel van deze gevallen is de mailbox van de leverancier gehackt of is de originele factuur anderszins onderschept. De hackers veranderen het rekeningnummer naar een eigen rekeningnummer. Het gevolg is dat de afnemer betaalt wat hij moest betalen, maar aan de oplichter in plaats van aan de leverancier. De schuldeiser wil vanzelfsprekend nog betaald worden voor zijn geleverde zaken of diensten, maar de afnemer zal niet happig zijn om dubbel te betalen.

Wat besliste de Hoge Raad in het Hascor-arrest?

In de zaak die leidde tot het Hascor-arrest (Hoge Raad 28 mei 2021) kocht Hascor B.V. een lading ferrochroom van Devante Minerals Trading Ltd. Devante was een dochteronderneming van Hascors vaste handelspartner Yildirim Holding A.S., die Devante als verkoper had aangewezen. Vanaf het echte e-mailadres van Yildirim ontving Hascor kort na de echte factuur een vervalste factuur met een ander rekeningnummer. Hascor betaalde $ 363.394,13 op die rekening, die niet van Devante bleek te zijn. Devante vorderde alsnog betaling. Hascor voerde aan dat zij bevrijdend had betaald, omdat zij op grond van de vervalste factuur mocht aannemen dat het rekeningnummer van Devante was.

Geldt artikel 6:34 BW bij betaling op een vervalst rekeningnummer?

Vóór het Hascor-arrest toetsten rechtbanken en gerechtshoven factuurfraude vaak aan artikel 6:34 lid 1 BW. Dat deed ook de rechtbank Midden-Nederland in de zaak Brabantia tegen Bol.com (vonnis van 14 april 2021, ECLI:NL:RBMNE:2021:1528, r.o. 3.9). Zoals uiteengezet in onze BLOG BEVRIJDENDE BETALING, is onder artikel 6:34 lid 1 BW bepalend of de schuldenaar op redelijke gronden aannam dat de ontvanger gerechtigd was. Had hij reden om te twijfelen aan het verzoek om op een ander rekeningnummer te betalen, dan had hij nader onderzoek moeten doen (r.o. 3.11).

De Hoge Raad overwoog in het Hascor-arrest echter, ten overvloede, dat artikel 6:34 BW niet van toepassing is op dit soort factuurfraude (r.o. 3.3.2): “Art. 6:34 lid 1 BW ziet op het geval dat de schuldenaar op redelijke gronden heeft aangenomen dat de ontvanger van de betaling als schuldeiser tot de prestatie gerechtigd was of dat uit anderen hoofde aan hem moest worden betaald. Van dat geval moet worden onderscheiden het (…) geval waarin de schuldenaar de betaling heeft verricht op een bankrekening waarvan hij ten onrechte in de veronderstelling verkeerde dat de schuldeiser deze had aangewezen. Daarop heeft art. 6:34 BW dus geen betrekking.”

Maar, welke maatstaf moet dan wel worden toegepast?

Welke maatstaf geldt dan wel?

Het hof had de zaak beoordeeld aan de hand van de maatstaf uit het Aro lease-arrest van de Hoge Raad van 7 februari 1992, luidende dat wanneer iemand door valselijk de handtekening van een ander te plaatsen iets voor die ander verklaart, deze ander zich in het algemeen tegen degene tot wie de verklaring is gericht, erop kan beroepen dat de handtekening en daarmede de verklaring niet van hem afkomstig is, ook wanneer degene tot wie de verklaring was gericht, heeft aangenomen en redelijkerwijze mocht aannemen dat de handtekening echt was.

De Hoge Raad verfijnde deze maatstaf voor de factuurfraude door vervalste facturen als volgt: “Wanneer iemand door zich valselijk als een ander voor te doen iets voor die ander verklaart, in deze zaak het aanwijzen van een bankrekening voor betaling, geldt als uitgangspunt dat die ander zich tegen degene tot wie de verklaring is gericht (hierna: de geadresseerde), erop kan beroepen dat de verklaring niet van hem afkomstig is, ook wanneer de geadresseerde heeft aangenomen en redelijkerwijze mocht aannemen dat de verklaring wel van die ander afkomstig was.” (r.o. 3.1.2)

BIJZONDERE OMSTANDIGHEDEN

Net als in het Aro Lease-arrest kunnen omstandigheden tot een andere uitkomst leiden. Die moeten dan rechtvaardigen dat aan degene voor wie valselijk is verklaard (de leverancier) geheel of ten dele wordt toegerekend dat de geadresseerde (de afnemer) de verklaring voor echt heeft gehouden en redelijkerwijs mocht houden. Het kan dus ook zo zijn dat dit maar voor een deel aan de leverancier wordt toegerekend en dat de rest voor rekening en risico van de afnemer blijft (r.o. 3.1.2). Daarbij kan onder meer meewegen in hoeverre partijen adequate voorzorgsmaatregelen hebben genomen om te voorkomen dat een derde zich voor een van hen kan uitgeven. Van partijen mag worden verwacht dat zij uitleggen wat zij hebben gedaan om te achterhalen hoe de fraudeur zich als een van hen kon voordoen (r.o. 3.1.3).

Hiermee voorziet de Hoge Raad in het voorkomen van een zwart-wit scenario waarvan onder de oude maatstaf vaak sprake was. Of er was bevrijdend betaald of er was niet bevrijdend betaald. De schuldenaar had immers de factuur mogen vertrouwen of niet. Met de nieuwe maatstaf wordt een mogelijkheid opengehouden dat bepaalde omstandigheden ten dele aan een bepaalde partij worden toegerekend, en dat mede daardoor de schade mogelijk verdeeld kan worden over de partijen.

Onder artikel 6:34 BW is het uitgangspunt dat betaling aan een onbevoegde niet bevrijdt, tenzij de schuldenaar op redelijke gronden aannam dat de ontvanger gerechtigd was. Onder de Hascor-maatstaf kan de schuldeiser zich erop beroepen dat de valse betaalinstructie niet van hem kwam, ook als de schuldenaar redelijkerwijs mocht aannemen dat die echt was. Dat is alleen anders als omstandigheden rechtvaardigen dat dit vertrouwen geheel of ten dele aan de schuldeiser wordt toegerekend.

GEVOLGEN HASCOR MAATSTAF

Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden oordeelde dat zulke omstandigheden zich voordeden. De e-mails kwamen van het juiste e-mailadres, Yildirim gebruikte per bestelling wisselende rekeningnummers, Devante trad voor het eerst als verkoper op en Devante rappelleerde pas na enkele weken, toen de betaling niet meer kon worden teruggedraaid. De Hoge Raad liet dat oordeel in stand (r.o. 3.1.4) en verwierp het cassatieberoep. Hascor hoefde dus niet nog eens te betalen.

In de zaak Brabantia tegen Bol.com veroordeelde de rechtbank Bol.com om € 745.624 met wettelijke rente te betalen (r.o. 4.1). Bol.com voerde aan dat Brabantia met gebrekkige beveiliging van haar mailbox de oplichters de gelegenheid had gegeven. Volgens de rechtbank kan eigen schuld (artikel 6:101 BW) niet worden tegengeworpen aan een vordering tot nakoming. Onzorgvuldigheid van de schuldeiser kan wel een eigen schadevordering van de schuldenaar opleveren, maar die was in deze zaak niet goed te beoordelen (r.o. 3.19-3.20). Of hoger beroep is ingesteld, blijkt niet uit de gepubliceerde rechtspraak. Onder de Hascor-maatstaf kunnen de voorzorgsmaatregelen van de leverancier wel meewegen bij de vraag of het vertrouwen van de afnemer aan hem wordt toegerekend (r.o. 3.1.3).

Wie draagt het risico bij factuurfraude?

In beginsel draag jij als betaler het risico: je moet je leverancier alsnog betalen. Dat is anders als omstandigheden rechtvaardigen dat het vertrouwen in de valse betaalinstructie geheel of ten dele aan de leverancier wordt toegerekend. Dan kan de schade ook over beide partijen worden verdeeld (HR 28 mei 2021, ECLI:NL:HR:2021:783, r.o. 3.1.2).

Twijfel je op redelijke gronden aan wie je moet betalen, bijvoorbeeld bij een onverwacht verzoek om op een ander rekeningnummer te betalen, dan mag je de betaling opschorten (artikel 6:37 BW). Controleer zo’n verzoek bij een telefoonnummer dat je al kende, niet via de gegevens in de e-mail. Volgens de rechtbank Midden-Nederland vraagt een verzoek om een rekeningnummer te wijzigen om bovengemiddelde zorgvuldigheid, omdat je met weinig moeite kunt nagaan of het echt is (ECLI:NL:RBMNE:2021:1528, r.o. 3.13 onder a).

Ben je leverancier, beveilig dan je e-mail goed. Bij de toerekening kan meewegen welke voorzorgsmaatregelen partijen hebben genomen (Hascor, r.o. 3.1.3).

Kun je de bank aansprakelijk stellen bij factuurfraude?

Meestal niet voor de betaling zelf. Voert je bank een betaalopdracht uit op basis van het rekeningnummer (de unieke identificator) dat jij hebt opgegeven, dan geldt die opdracht als correct uitgevoerd wat de begunstigde betreft. Is het opgegeven rekeningnummer onjuist, dan is de bank niet aansprakelijk op grond van de artikelen 7:543 tot en met 7:545 BW (artikel 7:542 lid 1 en 2 BW). Je bank moet wel redelijke inspanningen leveren om het geld terug te krijgen, en de bank van de ontvanger moet daaraan meewerken (artikel 7:542 lid 3 BW). Meld de fraude dus direct bij je bank.

Banken in de eurozone moeten sinds 9 oktober 2025 bij een overboeking in euro controleren of het rekeningnummer en de naam van de begunstigde bij elkaar passen, en je waarschuwen als dat niet zo is (artikel 5 quater van Verordening (EU) nr. 260/2012, ingevoegd bij Verordening (EU) 2024/886). Heeft je bank die controle niet goed uitgevoerd en is de betaling daardoor verkeerd uitgevoerd, dan moet de bank het bedrag terugbetalen (artikel 5 quater lid 8). Negeer je een waarschuwing, dan kan dat gevolgen hebben voor je recht op terugbetaling; je bank moet je daarover informeren (lid 7). Zakelijke klanten kunnen bij bulkbetalingen afzien van de controle (lid 6).

Wat kun je strafrechtelijk doen tegen factuurfraude?

Doe aangifte. Factuurfraude kan onder meer oplichting opleveren (artikel 326 Sr), valsheid in geschrift (artikel 225 Sr) en, als een mailbox is binnengedrongen, computervredebreuk (artikel 138ab Sr). Wordt een verdachte vervolgd, dan kun je je in het strafproces als benadeelde partij voegen voor je schade (artikel 51f Sv).

Daarnaast kun je de fraudeur civiel aanspreken op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). De houder van de rekening waarop je hebt betaald, kun je aanspreken tot terugbetaling van wat hij zonder rechtsgrond ontving (artikel 6:203 BW).

Veelgestelde vragen over factuurfraude

Moet ik een vervalste factuur nog een keer betalen?

In beginsel wel, want je hebt niet aan je leverancier betaald. Dat is anders als omstandigheden rechtvaardigen dat het geheel of ten dele aan de leverancier wordt toegerekend dat jij de valse betaalinstructie voor echt hield en mocht houden. Dan kan de schade ook worden verdeeld (HR 28 mei 2021, ECLI:NL:HR:2021:783, r.o. 3.1.2).

Geldt artikel 6:34 BW bij factuurfraude?

Volgens de Hoge Raad niet als je hebt betaald op een bankrekening waarvan je ten onrechte dacht dat je schuldeiser die had aangewezen (Hascor, r.o. 3.3.2, ten overvloede). Sommige rechters pasten artikel 6:34 lid 1 BW vóór dat arrest wel toe, zoals de rechtbank Midden-Nederland in de zaak Brabantia tegen Bol.com (ECLI:NL:RBMNE:2021:1528).

Mag ik een betaling uitstellen als ik twijfel aan een nieuw rekeningnummer?

Ja. Twijfel je op redelijke gronden aan wie de betaling moet gebeuren, dan mag je de betaling opschorten (artikel 6:37 BW). Vraag intussen na bij je leverancier via contactgegevens die je al had.

Is mijn bank aansprakelijk als ik aan een oplichter heb betaald?

Voor een betaling op het rekeningnummer dat jij opgaf in de regel niet (artikel 7:542 lid 1 en 2 BW). De bank moet wel redelijke inspanningen leveren om het geld terug te halen (artikel 7:542 lid 3 BW). Heeft je bank de verplichte controle van naam en rekeningnummer niet goed uitgevoerd en ging de betaling daardoor mis, dan moet zij het bedrag terugbetalen (artikel 5 quater lid 8 Verordening (EU) nr. 260/2012).

Telt mee dat de mailbox van de leverancier slecht was beveiligd?

Ja, dat kan. Bij de vraag of het vertrouwen van de afnemer aan de leverancier wordt toegerekend, kan meewegen in hoeverre partijen adequate voorzorgsmaatregelen namen (Hascor, r.o. 3.1.3). Een beroep op eigen schuld (artikel 6:101 BW) werkt volgens de rechtbank Midden-Nederland niet tegen een vordering tot nakoming, maar onzorgvuldigheid van de leverancier kan wel een eigen schadevordering opleveren (ECLI:NL:RBMNE:2021:1528, r.o. 3.19).

Primaire bronnen

Wanneer schakel je een advocaat factuurfraude en bevrijdende betaling in?

MAAK Advocaten beschikt over een ervaren team van advocaten gespecialiseerd in vraagstukken over geschillen en procedures en met een sterke focus op de spelers in de maakindustrie. Wil je juridisch advies inwinnen over de wettelijke regelingen met betrekking tot factuurfraude, bevrijdende betaling of gerelateerde thema’s? Of heeft je onderneming behoefte aan ondersteuning bij het overnemen van onderhandelingen, het begeleiden van een vorm van alternatieve geschillenbeslechting zoals arbitrage, het leggen van conservatoir beslag, het voeren van een civiele procedure bij de Nederlandse rechtbanken of gerechtshoven in hoger beroep of het starten van een kortgedingprocedure? Neem dan contact op met Sander van Someren Gréve, advocaat gespecialiseerd in bevrijdende betaling, of met een van onze andere procesrechtadvocaten in Amsterdam.

Blijf op de hoogte van onze nieuwsberichten en events
Over welke onderwerpen wil je updates ontvangen?
Wie ben je?
In welke branche of sector ben je actief? (optioneel)

Waar ben je naar op zoek?