Je betaalt bevrijdend als je betaalt aan je schuldeiser of aan iemand die met hem of in zijn plaats bevoegd is de betaling te ontvangen (zie artikel 6:32 BW). Betaal je aan een onbevoegde, bijvoorbeeld een oplichter met een vervalst rekeningnummer, dan ben je in beginsel niet bevrijd. Dat is anders als je op redelijke gronden aannam dat de ontvanger gerechtigd was (artikel 6:34 lid 1 BW). Let op: betaal je op een bankrekening waarvan je ten onrechte dacht dat je schuldeiser die had aangewezen, dan is artikel 6:34 BW volgens de Hoge Raad niet van toepassing (HR 28 mei 2021, ECLI:NL:HR:2021:783, r.o. 3.3.2).
Dit speelt ook voor spelers in de maakindustrie. Door een vervalst rekeningnummer, een spookfactuur of een oplichter die zich voordoet als schuldeiser kan je onderneming per ongeluk betalen aan iemand die niet bevoegd is om de betaling te ontvangen. Ook kan een fabrikant, importeur of distributeur menen dat hij al heeft betaald, terwijl hij in feite aan een onbevoegde betaalde. Dan is de vraag of bevrijdend is betaald en welke partij opdraait voor de schade. Ons team adviseert ook over onverschuldigde betaling.
De advocaten van MAAK Advocaten adviseren je graag wanneer je onderneming met dergelijke vraagstukken over bevrijdende betaling of gerelateerde verbintenisrechtelijke onderwerpen te maken krijgt. Ook kunnen onze advocaten in Amsterdam je ondersteunen door bij een handelsgeschil de onderhandelingen te voeren, het mediationtraject te begeleiden of als laatste redmiddel een procedure te starten.
Wat is bevrijdende betaling?
Van bedrijven in de industrie ontvangen wij geregeld de vraag: Wat is bevrijdende betaling? Op grond van de Nederlandse wet moet een schuldenaar een verschuldigd bedrag (bijvoorbeeld een rekening) voldoen aan zijn schuldeiser of aan een persoon die in plaats van de schuldeiser gerechtigd is om deze te ontvangen. In dat geval heeft de schuldenaar bevrijdend betaald (de rekening is voldaan). Wanneer een betaling onopzettelijk wordt voldaan aan een partij die onbevoegd is om deze te ontvangen, is er in beginsel niet bevrijdend betaald. Dit betekent dat de schuldenaar niet aan zijn betalingsverplichting heeft voldaan en de schuldeiser alsnog betaling kan vorderen. De betaling bevrijdt wel voor zover de schuldeiser haar bekrachtigt of erdoor is gebaat (artikel 6:32 BW). Betaal je giraal, dan betaal je je schuldeiser door het bedrag te laten bijschrijven op een rekening op zijn naam (artikel 6:114 BW). Een rekening van een oplichter is dat niet.
Op deze hoofdregel bestaan verschillende wettelijke uitzonderingen. Betaling aan een onbekwame schuldeiser bevrijdt voor zover het betaalde hem tot werkelijk voordeel heeft gestrekt of bij zijn wettelijke vertegenwoordiger terechtkwam (artikel 6:31 BW). Verliest iemand zijn recht op betaling met terugwerkende kracht aan een ander, dan kun je een inmiddels gedane betaling aan die ander tegenwerpen, tenzij wat je over dat verlies kon voorzien, je van de betaling had moeten weerhouden (artikel 6:34 lid 2 BW). De belangrijkste uitzondering in de praktijk is artikel 6:34 lid 1 BW. Die regeling beschermt een schuldenaar die op redelijke gronden heeft betaald aan een onbevoegde ontvanger.
Wanneer is een betaling aan een onbevoegde toch bevrijdend?
In de kern bepaalt artikel 6:34 lid 1 BW dat een schuldenaar die heeft betaald aan iemand die niet bevoegd was om de betaling te ontvangen (de onbevoegde ontvanger), aan degene aan wie betaald moest worden (de schuldeiser) kan tegenwerpen dat hij bevrijdend heeft betaald. De schuldenaar moet wel op redelijke gronden hebben aangenomen dat de onbevoegde ontvanger zijn schuldeiser was of dat om een andere reden aan de onbevoegde ontvanger moest worden betaald.
Wettelijke vereisten van bevrijdende betaling:
1. de schuldenaar moet hebben aangenomen dat de ontvanger als schuldeiser tot de betaling gerechtigd was, of dat om een andere reden aan die ontvanger moest worden betaald. Volgens de rechtbank Midden-Nederland valt ook het geval dat een oplichter zich als de schuldeiser voordoet hieronder, en
2. die aanname moet op redelijke gronden berusten. Volgens de rechtbank komt dat neer op goede trouw in de zin van artikel 3:11 BW: wie reden had om te twijfelen, wordt behandeld als iemand die de feiten behoorde te kennen. Bepalend is of de informatie waarover de schuldenaar beschikte aanleiding gaf tot twijfel en dus tot nader onderzoek.
Wat besliste de rechtbank in de zaak Brabantia tegen Bol.com?
Op 14 april 2021 is door de rechtbank Midden-Nederland een interessante uitspraak gedaan over de toepassing van bevrijdende betaling in een zaak tussen Brabantia en Bol.com, respectievelijk een leverancier van huishoudelijke producten en een afnemer die deze via haar webwinkel verkoopt.
In de kern gaat de zaak over een mailbox van de leverancier die wordt gehackt door oplichters. Vanuit de gehackte mailbox wordt door middel van een vervalste e-mail en brief een gewijzigd bankrekeningnummer doorgegeven aan de afnemer met het verzoek deze in haar administratie te verwerken. De afnemer verwerkt de wijziging en betaalt als gevolg daarvan gedurende enkele maanden een totaalbedrag van meer dan EUR 750.000 aan oplichters.
De vraag die centraal staat is of de afnemer bevrijdend heeft betaald op grond van artikel 6:34 lid 1 BW.
Bepalend voor de beantwoording van deze vraag is volgens de rechtbank of en in welke mate de afnemer moest twijfelen aan het verzoek van de leverancier en nader onderzoek had moeten doen. De afnemer stelt dat dit niet van haar verwacht mocht worden en verwijst naar de vervalste e-mail van het gebruikelijke e-mailadres van de leverancier en de vervalste brief met authentieke lay-out, briefhoofd, aanhef en handtekeningen van tekenbevoegden.
De rechtbank plaatst oplichting binnen het toepassingsbereik van artikel 6:34 lid 1 BW (ruim een maand later oordeelde de Hoge Raad ten overvloede dat artikel 6:34 BW niet ziet op betaling op een rekening waarvan de schuldenaar ten onrechte dacht dat de schuldeiser die had aangewezen; HR 28 mei 2021, ECLI:NL:HR:2021:783, r.o. 3.3.2) en overweegt:
1. dat de afnemer zich bewust moest zijn dat het verzoek tot het wijzigen van een rekeningnummer een veelgebruikte methode van oplichters is met mogelijk grote financiële gevolgen, dat zij relatief eenvoudig (telefonisch) had kunnen controleren of het verzoek van de leverancier afkomstig was en dat daardoor op haar een bovengemiddelde zorgvuldigheid rust;
2. dat het verzoek van een Nederlands bedrijf om betalingen naar een Spaans rekeningnummer over te maken tot gezonde argwaan had moeten leiden bij de afnemer en
3. dat het plotselinge gebruik van gebrekkig Engels en zeer atypisch taalgebruik in de e-mail en brief aanleiding moest geven tot zorgvuldigheid.
Op basis hiervan oordeelt de rechtbank dat de afnemer ernstig had moeten twijfelen aan het verzoek van de leverancier en nader onderzoek had moeten doen. Nu de afnemer dit niet heeft gedaan, heeft zij de betalingen niet te goeder trouw verricht, heeft zij niet bevrijdend betaald en heeft zij niet aan haar betalingsverplichtingen aan de leverancier voldaan.
De rechtbank veroordeelde Bol.com om € 745.624 aan Brabantia te betalen, met wettelijke rente; dat is het aan de oplichters betaalde bedrag na aftrek van betalingskortingen. Het verweer dat Brabantia haar mailbox onvoldoende had beveiligd, hielp Bol.com niet: een beroep op eigen schuld (artikel 6:101 BW) kan niet worden tegengeworpen aan een vordering tot nakoming. Onzorgvuldigheid van de schuldeiser kan wel een eigen schadevordering van de schuldenaar opleveren. In deze zaak was die volgens de rechtbank niet eenvoudig vast te stellen, zodat zij daaraan voorbijging (ECLI:NL:RBMNE:2021:1528, r.o. 3.19-3.20).
Deze uitspraak laat zien dat een schuldenaar die aan een onbevoegde heeft betaald, vaak alsnog aan zijn schuldeiser moet betalen. Ga bij het betalen van facturen dus zorgvuldig te werk. Krijg je een verzoek om een rekeningnummer te wijzigen, controleer dat dan bijvoorbeeld telefonisch via een nummer dat je al kende.
Aan wie betaal je bevrijdend na een cessie?
Draagt je schuldeiser zijn vordering over aan een ander (cessie), dan hangt het van de vorm van de overdracht af aan wie je bevrijdend betaalt. Bij een openbare cessie is de overdracht pas rond na een akte en een mededeling daarvan aan jou als schuldenaar (artikel 3:94 lid 1 BW). Na die mededeling moet je aan de nieuwe schuldeiser betalen. Bij een stille cessie, met een authentieke of geregistreerde onderhandse akte, kan de overdracht pas na mededeling aan jou worden tegengeworpen (artikel 3:94 lid 3 BW). Tot die mededeling betaal je dus bevrijdend aan de oorspronkelijke schuldeiser.
Betaal je na de mededeling toch aan de oude schuldeiser, dan ben je in beginsel niet bevrijd. Dat is alleen anders als je op redelijke gronden aannam dat hij nog tot de betaling gerechtigd was (artikel 6:34 lid 1 BW). Twijfel je aan een mededeling van cessie, dan kun je een door de oude schuldeiser gewaarmerkt uittreksel van de akte verlangen (artikel 3:94 lid 4 BW).
Wat kun je doen als je twijfelt of aan de verkeerde hebt betaald?
Twijfel je op redelijke gronden aan wie je moet betalen, bijvoorbeeld bij een onverwacht verzoek om op een ander rekeningnummer te betalen of bij tegenstrijdige berichten over een cessie, dan mag je de betaling opschorten (artikel 6:37 BW). Zo voorkom je dat je twee keer moet betalen.
Heb je niet bevrijdend betaald, dan moet je je schuldeiser alsnog betalen. Wat je aan de onbevoegde hebt betaald, kun je van hem terugvorderen als onverschuldigd betaald (artikel 6:203 BW); bij oplichting is dat in de praktijk vaak lastig. Was je betaling wel bevrijdend, dan heeft de echte schuldeiser verhaal op degene die de betaling zonder recht heeft ontvangen (artikel 6:36 BW).
Veelgestelde vragen over bevrijdende betaling
Heb je bevrijdend betaald als je op een vervalst rekeningnummer hebt betaald?
In beginsel niet. Artikel 6:34 lid 1 BW beschermt je als je op redelijke gronden aannam dat de ontvanger gerechtigd was; maar betaalde je op een rekening waarvan je ten onrechte dacht dat je schuldeiser die had aangewezen, dan is dat artikel volgens de Hoge Raad niet van toepassing (HR 28 mei 2021, ECLI:NL:HR:2021:783, r.o. 3.3.2). Volgens de rechtbank Midden-Nederland vraagt een verzoek om een rekeningnummer te wijzigen om bovengemiddelde zorgvuldigheid, zoals telefonisch navragen (ECLI:NL:RBMNE:2021:1528).
Mag je een betaling uitstellen als je twijfelt aan wie je moet betalen?
Ja, als je op redelijke gronden twijfelt aan wie de betaling moet gebeuren, mag je de betaling opschorten (artikel 6:37 BW). Je komt dan niet in de situatie dat je aan de verkeerde betaalt en later opnieuw moet betalen.
Aan wie betaal je na een cessie van de vordering?
Na de mededeling van de cessie betaal je aan de nieuwe schuldeiser (artikel 3:94 lid 1 en 3 BW). Zolang een stille cessie niet aan jou is meegedeeld, betaal je bevrijdend aan de oorspronkelijke schuldeiser. Betaal je na de mededeling aan de oude schuldeiser, dan ben je alleen bevrijd als je op redelijke gronden aannam dat dat mocht (artikel 6:34 lid 1 BW).
Kun je een betaling aan de verkeerde partij terugvorderen?
Was je betaling niet bevrijdend, dan kun je het bedrag in beginsel van de ontvanger terugvorderen als onverschuldigd betaald (artikel 6:203 BW), maar blijf je je schuldeiser het bedrag verschuldigd. Bij oplichting is de ontvanger vaak niet te vinden. Was je betaling wel bevrijdend, dan heeft je schuldeiser verhaal op de ontvanger (artikel 6:36 BW).
Helpt het als de schuldeiser zelf onzorgvuldig was, bijvoorbeeld door een gehackte mailbox?
Niet als verweer tegen de vordering tot betaling: volgens de rechtbank Midden-Nederland kan een beroep op eigen schuld (artikel 6:101 BW) niet worden tegengeworpen aan een vordering tot nakoming. Onzorgvuldigheid van de schuldeiser kan wel een eigen schadevordering van de schuldenaar opleveren, die je eventueel kunt verrekenen (ECLI:NL:RBMNE:2021:1528, r.o. 3.19).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:31, 6:32, 6:34, 6:36, 6:37, 6:101, 6:114 en 6:203
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:11 en 3:94
- Rechtbank Midden-Nederland 14 april 2021, ECLI:NL:RBMNE:2021:1528 (Brabantia/Bol.com)
Wanneer schakel je een advocaat in bij bevrijdende betaling?
MAAK Advocaten beschikt over een ervaren team van advocaten gespecialiseerd in vraagstukken over geschillen en procedures en met een sterke focus op de spelers in de maakindustrie. Wil je juridisch advies inwinnen over de wettelijke regelingen met betrekking tot bevrijdende betaling of gerelateerde thema’s? Of heeft je onderneming behoefte aan ondersteuning bij het overnemen van onderhandelingen, het begeleiden van een vorm van alternatieve geschillenbeslechting zoals arbitrage, het leggen van conservatoir beslag, het voeren van een civiele procedure bij de Nederlandse rechtbanken of gerechtshoven in hoger beroep of het starten van een kortgedingprocedure? Neem dan contact op met Max Schwillens, advocaat gespecialiseerd in bevrijdende betaling, of met een van onze andere procesrechtadvocaten in Amsterdam.
