De exhibitieplicht geeft je recht op inzage, afschrift of uittreksel van bepaalde gegevens over een rechtsbetrekking waarbij je partij bent, als je voldoende belang hebt. Sinds 1 januari 2025 staat die regel in artikel 194 Rv; artikel 843a Rv is vervallen. De rechter kan de wederpartij (artikel 195 Rv) of een derde (artikel 195a Rv) bevelen de gegevens te verstrekken.
Wat houdt de exhibitieplicht in?
In de producerende keten van de maakindustrie is een grote groep verschillende soorten spelers actief. Hierbij kun je denken aan fabrikanten, toeleveranciers, importeurs, distributeurs, handelsagenten en inkopers. In deze diverse groep maakbedrijven en in de dynamische markt waarin zij actief zijn, kunnen zowel interne (tussen aandeelhouders en bestuurders) als externe (met andere ondernemingen) zakelijke geschillen ontstaan. Handelsgeschillen kunnen bijvoorbeeld zien op de uitleg van een contract of set algemene voorwaarden, de aansprakelijkheid van een van de handelspartijen, de vereisten van productregelgeving en CE-markering of ondernemingsrechtelijke vraagstukken. Wanneer gesprekken of onderhandelingen tussen partijen geen oplossing bieden, kan een procedure bij de rechter onvermijdelijk zijn.
Je bedrijf kan voorafgaand aan een nog te voeren of gedurende een lopende civiele procedure bewijsproblemen ondervinden, doordat je standpunten moet onderbouwen met documenten of andere informatie, maar alleen je wederpartij deze bezit en niet (vrijwillig) aan je wil afgegeven. In deze situatie kan de exhibitieplicht / het inzagerecht (artikel 194 Rv, tot 2025 artikel 843a Rv) een oplossing bieden. In de rechtspraak keert dit thema veelvuldig terug. Op grond van de exhibitieplicht kan je onderneming echter ook gedwongen worden om informatie aan de wederpartij te verstrekken ter ondersteuning van diens standpunten.
De exhibitieplicht biedt een grondslag om informatie of stukken te verkrijgen waarover een wederpartij of derde beschikt met het doel om eigen standpunten te ondersteunen. In andere woorden, de exhibitieplicht is een sterk instrument voor het opeisen van bewijsmateriaal en het inschatten van de proceskansen. De plicht tot exhibitie van de ene partij is daarmee verbonden met het recht op inzage van de andere partij.
Wie om inzage, een afschrift (kopie of print) of een uittreksel vraagt, draagt de kosten van de verstrekking (artikel 194 lid 1 Rv). Het verzoek kun je in een lopende procedure aan de rechter doen (artikel 195 Rv). Vóór een procedure vraag je het met een verzoekschrift als voorlopige bewijsverrichting (artikel 196 Rv en artikel 204 Rv). In spoedeisende gevallen kan dat ook bij de voorzieningenrechter (artikel 197 lid 1 Rv).
Wijst de rechter het verzoek toe, dan bepaalt hij de voorwaarden waaronder, de wijze waarop en de termijn waarbinnen inzage, afschrift of uittreksel wordt verstrekt. Hij kan ook een voorschot voor de kosten vragen (artikel 195 lid 2 Rv). Op verzoek kan de rechter een dwangsom opleggen voor het geval niet wordt voldaan (artikel 611a Rv). Vernietigt een hogere rechter de beslissing, dan moeten de gegevens worden teruggegeven en alle kopieën vernietigd (artikel 195 lid 3 Rv).
Wat stond in artikel 843a Rv en wat zegt artikel 194 Rv nu?
Artikel 843a Rv is per 1 januari 2025 vervallen door de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht (Stb. 2024, 62; inwerkingtreding Stb. 2024, 72). De regeling staat nu in de artikelen 194 tot en met 195a Rv. Voor zaken die op 1 januari 2025 al met een dagvaarding aanhangig waren of met een verzoekschrift waren ingediend, blijft het oude recht gelden (artikel XIIA van die wet).
Artikel 194 Rv luidt nu:
1. Een partij bij een rechtsbetrekking heeft tegenover degene die beschikt over bepaalde gegevens over die rechtsbetrekking, recht op inzage, afschrift of uittreksel van die gegevens als zij daarbij voldoende belang heeft. De partij die om inzage, afschrift of uittreksel van bepaalde gegevens verzoekt, draagt de kosten die voor de verstrekking daarvan moeten worden gemaakt.
2. Degene die over de gegevens beschikt, is verplicht daarvan desverzocht inzage, afschrift of uittreksel te verstrekken, tenzij: a. hem een verschoningsrecht als bedoeld in artikel 165, tweede lid, toekomt of b. gewichtige redenen zich daartegen verzetten.
3. Betreffen de gegevens publieke informatie als bedoeld in artikel 2.1 van de Wet open overheid en is degene die over die gegevens beschikt geen partij bij de rechtsbetrekking, bedoeld in het eerste lid, dan is diegene niet verplicht tot verstrekking van inzage, afschrift of uittreksel van de verzochte gegevens voor zover die gegevens op grond van de Wet open overheid ook niet hoeven te worden verstrekt.
4. De voorgaande leden zijn niet van toepassing voor zover de gegevens waarvan inzage, afschrift of uittreksel wordt verzocht, de persoonsgegevens van die partij zelf betreffen.
Er zijn drie vereisten die alle vervuld moeten zijn: je bent partij bij een rechtsbetrekking, je vraagt bepaalde gegevens over die rechtsbetrekking en je hebt daarbij voldoende belang. Onder het oude artikel 843a Rv heette dat “rechtmatig belang” en ging het om “bescheiden”. Degene die de gegevens heeft, kan weigeren bij een verschoningsrecht of als gewichtige redenen zich daartegen verzetten (artikel 194 lid 2 Rv).
Wanneer heb je voldoende belang?
De wet omschrijft niet wanneer je voldoende belang hebt. Maak duidelijk waarom de gevraagde gegevens van betekenis zijn voor je rechtspositie. Stel daarvoor concrete feiten en omstandigheden, zodat dat belang blijkt. Het oude criterium “rechtmatig belang” uit artikel 843a Rv is vervangen door “voldoende belang” (artikel 194 lid 1 Rv).
Wat zijn bepaalde gegevens (bescheiden)?
Sinds 2025 spreekt de wet van “gegevens” in plaats van “bescheiden”. Ook onder het oude artikel 843a Rv vielen op een gegevensdrager aangebrachte gegevens al onder de bescheiden. Het kan dus gaan om papieren stukken, maar ook om foto’s, video’s, geluidsopnamen en andere elektronische gegevens. Belangrijk is de bepaaldheid: je moet duidelijk maken om welke gegevens het gaat en waarom je ze nodig hebt. Dat voorkomt een fishing expedition, waarop hieronder wordt ingegaan.
Welke rechtsbetrekking is vereist?
Je moet zelf partij zijn bij de rechtsbetrekking waarover de gegevens gaan (artikel 194 lid 1 Rv). Die rechtsbetrekking kan voortvloeien uit een overeenkomst, maar ook uit de wet. Degene die de gegevens heeft, hoeft geen partij bij die rechtsbetrekking te zijn. Ook een derde, bijvoorbeeld een leverancier of afnemer, kan door de rechter worden veroordeeld inzage te geven. De rechter roept dan eerst de verzoeker, de derde en de wederpartij op voor een mondelinge behandeling (artikel 195a Rv).
Hoe wegen proportionaliteit en subsidiariteit?
De wet noemt als weigeringsgronden een verschoningsrecht en gewichtige redenen (artikel 194 lid 2 Rv). Daarbij kunnen proportionaliteit en subsidiariteit een rol spelen: zijn er minder bezwarende manieren om aan de informatie te komen, dan kan dat meewegen. Bij een voorlopige bewijsverrichting wijst de rechter het verzoek af als de verlangde informatie niet voldoende bepaald is, het belang onvoldoende is, het verzoek in strijd is met de goede procesorde, sprake is van misbruik van bevoegdheid of andere gewichtige redenen zich ertegen verzetten (artikel 196 lid 2 Rv).
Wat is een fishing expedition?
Er is geen wettelijke definitie van een fishing expedition. De eis dat het moet gaan om bepaalde gegevens over een rechtsbetrekking waarbij je partij bent (artikel 194 lid 1 Rv), voorkomt dat je in het wilde weg naar informatie zoekt. Bij een voorlopige bewijsverrichting is onvoldoende bepaalde informatie bovendien een afwijzingsgrond (artikel 196 lid 2 onder a Rv).
Door de toepassing van deze cumulatieve eisen dient dan ook concreet zeer specifiek te worden gemaakt welke stukken worden gevraagd, wat het doel van het verzoek is en welk belang de verzoeker daarbij heeft.
Hoe vorder je inzage in stukken?
Een verzoek om inzage kan in veel zaken tot een betere uitkomst leiden en helpt je beslissen of je een procedure begint of voortzet. De voorwaarden zijn wel beperkt. Je wederpartij hoeft niet alles te laten zien, zodat je niet kunt gaan “cherry picken”. Een goede onderbouwing waarom je juist deze gegevens nodig hebt, is belangrijk om het verzoek toegewezen te krijgen.
Hoe dien je een verzoek tot inzage in?
In een lopende procedure vraag je de rechter met een verzoek om de wederpartij te bevelen inzage te geven (artikel 195 Rv); tegen een derde kan dat ook (artikel 195a Rv). Vóór een procedure dien je een verzoekschrift in voor een voorlopige bewijsverrichting, bij de rechter die vermoedelijk bevoegd is in de hoofdzaak (artikel 196, 197 en 204 Rv). Het verzoekschrift vermeldt welke gegevens je wilt zien en wie ze heeft (artikel 197 lid 3 onder d Rv). In spoedeisende gevallen kun je het verzoek ook aan de voorzieningenrechter doen (artikel 197 lid 1 Rv).
Geldt de exhibitieplicht ook buiten een procedure?
Ja. Wie over de gegevens beschikt, is verplicht op verzoek van een partij die aan de eisen van artikel 194 lid 1 Rv voldoet inzage, afschrift of uittreksel te geven, tenzij een verschoningsrecht of gewichtige redenen zich daartegen verzetten (artikel 194 lid 2 Rv; zie ook lid 3 en 4). Je kunt dus eerst zelf om inzage vragen. Weigert de ander, dan kun je de rechter inschakelen: vóór een procedure via een voorlopige bewijsverrichting (artikel 196 en 204 Rv) of tijdens de procedure (artikel 195 Rv). Inzage vooraf helpt je je positie te bepalen voordat je een procedure begint.
Welk verweer voer je tegen inzage?
Er zijn omstandigheden waarin het verzoek om inzage kan worden afgewezen. Wie een verschoningsrecht heeft, hoeft geen inzage te geven (artikel 194 lid 2 onder a Rv). Dat geldt onder meer voor wie uit hoofde van ambt, beroep of betrekking tot geheimhouding verplicht is, zoals artsen, advocaten en notarissen, voor wat hun in die hoedanigheid is toevertrouwd (artikel 165 lid 2 onder b Rv).
Daarnaast kan inzage worden geweigerd als gewichtige redenen zich daartegen verzetten (artikel 194 lid 2 onder b Rv). De oude weigeringsgrond van artikel 843a lid 4 Rv, dat een behoorlijke rechtsbedeling ook zonder de gegevens gewaarborgd is, staat niet meer in de wet. Verder gelden uitzonderingen voor publieke informatie bij een derde die op grond van de Wet open overheid niet hoeft te worden verstrekt (artikel 194 lid 3 Rv) en voor je eigen persoonsgegevens (artikel 194 lid 4 Rv). Die laatste vraag je op via de privacywetgeving.
Veelgestelde vragen over de exhibitieplicht
Is artikel 843a Rv vervallen?
Ja. Artikel 843a Rv is per 1 januari 2025 vervallen. Het recht op inzage, afschrift of uittreksel staat nu in artikel 194 Rv; het bevel aan de wederpartij in artikel 195 Rv en aan een derde in artikel 195a Rv. Voor zaken die op 1 januari 2025 al aanhangig waren of waarin het verzoekschrift al was ingediend, geldt nog het oude recht (artikel XIIA Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht).
Wat regelt artikel 195 Rv?
Artikel 195 Rv geeft de rechter de bevoegdheid om op verzoek de wederpartij te bevelen inzage, afschrift of uittreksel van bepaalde gegevens te verstrekken. Hij bepaalt de voorwaarden, de wijze en de termijn en kan een voorschot voor de kosten vragen (lid 2). Wordt de beslissing in hoger beroep vernietigd, dan moeten de gegevens worden teruggegeven (lid 3).
Wat is het verschil tussen exhibitie en bewijsbeslag?
Met exhibitie krijg je inzage in gegevens (artikel 194-195a Rv). Met bewijsbeslag laat je gegevens of zaken in beslag nemen om ze veilig te stellen. Daarvoor heb je verlof van de voorzieningenrechter nodig en moet je onder meer gegronde vrees voor verduistering of verlies onderbouwen (artikel 205 Rv). Kennis van het beslagen materiaal krijg je pas nadat de rechter daarover afzonderlijk heeft beslist (artikel 206 lid 1 Rv).
Kun je ook inzage vragen bij een derde?
Ja. Beschikt iemand die geen partij is bij de rechtsbetrekking over de gegevens, dan kan de rechter die derde veroordelen inzage, afschrift of uittreksel te verstrekken. De rechter roept de verzoeker, de derde en de wederpartij eerst op voor een mondelinge behandeling (artikel 195a Rv).
Wat betekent “bescheiden” juridisch?
Bescheiden was de term uit het oude artikel 843a Rv; het omvatte ook op een gegevensdrager aangebrachte gegevens. Sinds 2025 spreekt de wet van “gegevens” (artikel 194 Rv). Het gaat dus om stukken in elke vorm, zolang je ze voldoende bepaald omschrijft.
Primaire bronnen
- Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: 165, 194, 195, 195a, 196, 197, 204, 205, 206 en 611a; artikel 843a (vervallen per 1 januari 2025)
- Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht, Stb. 2024, 62 (artikel XIIA, overgangsrecht) en Stb. 2024, 72 (inwerkingtreding 1 januari 2025)
- Hof Amsterdam 10 maart 2020, ECLI:NL:GHAMS:2020:754 (onder het oude artikel 843a Rv)
Wanneer schakel je een advocaat exhibitieplicht in?
MAAK Advocaten behartigt graag je belangen en onze advocaten hebben de kennis en ervaring die je zoekt. Door cliënten worden we aanbevolen vanwege onze daadkrachtige, to-the-point en praktische oplossingen. Voor al je vragen rondom de exhibitieplicht staan we je dan ook graag bij met advies en juridische ondersteuning. Onze ervaren advocaat commercial law, Remko Roosjen, sta je graag als eerste te woord en hij bespreekt met je de zaak en de uitdagingen die voorliggen.
Deel I: Bewijslast
Deel II: Het voorlopig getuigenverhoor
Deel III: Het voorlopig deskundigenbericht
Deel IV: Exhibitieplicht
Deel V: Bewijsbeslag
