Wat is de aansprakelijkheid bij afgebroken onderhandelingen?

Je mag onderhandelingen in beginsel afbreken. Dat is alleen anders als het afbreken onaanvaardbaar is vanwege het gerechtvaardigd vertrouwen van de wederpartij in het totstandkomen van de overeenkomst of vanwege andere omstandigheden (HR 12 augustus 2005, CBB/JPO). Dan moet je de schade vergoeden; de vordering wordt meestal gebaseerd op onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). Ook als afbreken nog vrijstaat, kunnen kosten verschuldigd zijn.

Wanneer ontstaat aansprakelijkheid bij afgebroken onderhandelingen?

Volgens de Hoge Raad kan het afbreken van onderhandelingen in twee situaties onaanvaardbaar zijn en tot aansprakelijkheid leiden:

1. Als de wederpartij gerechtvaardigd mocht vertrouwen op de totstandkoming van een overeenkomst. Daarbij telt in hoeverre en op welke wijze de afbrekende partij zelf aan dat vertrouwen heeft bijgedragen, en welke gerechtvaardigde belangen zij heeft. Beslissend is hoe het vertrouwen op het moment van afbreken moet worden beoordeeld, tegen de achtergrond van het hele verloop van de onderhandelingen.
2. Als er andere omstandigheden van het geval zijn die het afbreken van de onderhandelingen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar maken, zoals onaanvaardbaar onderhandelingsgedrag van de afbrekende partij.

Wanneer mocht je vertrouwen op totstandkoming?

Voor aansprakelijkheid op grond van gerechtvaardigd vertrouwen gelden de volgende vereisten:

• De wederpartij moet op het moment van afbreken daadwerkelijk hebben vertrouwd op de totstandkoming van een overeenkomst.
• De mate waarin en de wijze waarop de afbrekende partij aan dat vertrouwen heeft bijgedragen, bijvoorbeeld door toezeggingen of gedragingen, weegt zwaar mee, net als haar eigen gerechtvaardigde belangen.
• Het afbreken van de onderhandelingen moet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn.

Welke andere omstandigheden spelen een rol?

In uitzonderingsgevallen kan het afbreken van onderhandelingen ook onaanvaardbaar zijn vanwege andere omstandigheden, zoals:

• Onaanvaardbaar onderhandelingsgedrag van de afbrekende partij, zoals niet serieus onderhandelen of partijen tegen elkaar uitspelen.
• Niet tijdig meedelen dat er waarschijnlijk geen overeenkomst zal worden gesloten.

Ook in deze situatie moet het afbreken van de onderhandelingen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn om aansprakelijkheid te kunnen vestigen.

Samengevat is de hoofdregel dat partijen vrij zijn onderhandelingen af te breken. Een volledige schadevergoeding, inclusief gederfde winst, komt alleen in uitzonderingsgevallen aan de orde: als er gerechtvaardigd vertrouwen is gewekt of als andere bijzondere omstandigheden het afbreken onaanvaardbaar maken. In een eerder stadium kan het afbreken nog vrijstaan, maar niet zonder de kosten van de wederpartij geheel of gedeeltelijk te vergoeden (HR 18 juni 1982, Plas/Valburg).

Wat is het arrest CBB/JPO en hoe beïnvloedt het de rechtspraak over afgebroken onderhandelingen?

Het arrest CBB/JPO (HR 12 augustus 2005, NJ 2005/467) is een belangrijke uitspraak van de Hoge Raad der Nederlanden die betrekking heeft op precontractuele aansprakelijkheid, specifiek de schadevergoedingsplicht na het afbreken van onderhandelingen. In dit arrest vatte de Hoge Raad, voortbouwend op eerdere rechtspraak, de maatstaf samen voor de vraag wanneer een partij aansprakelijk is voor het afbreken van onderhandelingen. De vordering was gebaseerd op onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW).

Achtergrond van de zaak

JPO en CBB onderhandelden over de verwerving van bouwgrond van de gemeente Arnhem door JPO en de verkoop en doorlevering van een deel daarvan aan CBB. CBB vroeg JPO om duidelijkheid over de termijn waarop het perceel kon worden geleverd. JPO reageerde daar niet adequaat op, waarna CBB de onderhandelingen op 31 maart 2000 afbrak. JPO vorderde schadevergoeding wegens onrechtmatig handelen. Het hof oordeelde dat het afbreken onrechtmatig was en veroordeelde CBB tot vergoeding van de helft van de schade, omdat ook de reactie van JPO aan de schade had bijgedragen. De Hoge Raad vernietigde dat arrest en verwees de zaak naar het hof ‘s-Hertogenbosch.

Kernoverwegingen van de Hoge Raad

De Hoge Raad oordeelde dat onderhandelende partijen, die hun gedrag mede moeten laten bepalen door elkaars gerechtvaardigde belangen (zo al HR 15 november 1957, Baris/Riezenkamp), vrij zijn de onderhandelingen af te breken, tenzij dat onaanvaardbaar zou zijn op grond van:

1. Het gerechtvaardigd vertrouwen van de wederpartij in het totstandkomen van de overeenkomst.
2. Andere omstandigheden van het geval die het afbreken onaanvaardbaar maken.

De Hoge Raad benadrukte dat bij de beoordeling van de schadevergoedingsplicht rekening moet worden gehouden met:

• De mate waarin en de wijze waarop de afbrekende partij heeft bijgedragen aan het ontstaan van het gerechtvaardigd vertrouwen.
• De gerechtvaardigde belangen van de afbrekende partij.
• Daarnaast kan van belang zijn of zich in de loop van de onderhandelingen onvoorziene omstandigheden hebben voorgedaan. Zijn de onderhandelingen ondanks gewijzigde omstandigheden lang voortgezet, dan is doorslaggevend hoe het vertrouwen op het moment van afbreken moet worden beoordeeld, tegen de achtergrond van het hele verloop.

Invloed op de rechtspraak

Het arrest CBB/JPO heeft de rechtspraak over afgebroken onderhandelingen aanzienlijk beïnvloed. Het heeft de eerdere rechtspraak, zoals het arrest Plas/Valburg (HR 18 juni 1982, ECLI:NL:HR:1982:AG4405), verduidelijkt en aangevuld. In de literatuur en rechtspraak wordt CBB/JPO nu gezien als het leidende arrest voor kwesties van precontractuele aansprakelijkheid.

Welke drie fasen worden onderscheiden?

Sinds het arrest Plas/Valburg onderscheidt de praktijk vaak drie fasen. Ze dienen als oriëntatie; beslissend is de maatstaf uit CBB/JPO:

1. Afbreken van onderhandelingen staat vrij zonder verplichting tot schadevergoeding.
2. Afbreken staat vrij, maar niet zonder de gemaakte kosten van de wederpartij geheel of gedeeltelijk te vergoeden.
3. Afbreken is onaanvaardbaar; dan kan ook gederfde winst voor vergoeding in aanmerking komen.

Voor een vordering tot vergoeding van gederfde winst (het positief contractsbelang) noemt de Hoge Raad de maatstaf “streng en tot terughoudendheid nopend”. De rechter moet dan onderzoeken en motiveren waarom het afbreken onaanvaardbaar was en waarom de wederpartij gerechtvaardigd mocht vertrouwen dat de overeenkomst bij voortzetting van de onderhandelingen tot stand zou zijn gekomen. Omdat het hof dat niet had gedaan, hield zijn arrest geen stand.

Samenvattend heeft het arrest CBB/JPO de maatstaf voor precontractuele aansprakelijkheid bij afgebroken onderhandelingen verduidelijkt en aangescherpt, waardoor het een belangrijke leidraad vormt in de Nederlandse rechtspraak op dit gebied.

Veelgestelde vragen over afgebroken onderhandelingen

Mag je onderhandelingen altijd afbreken?

In beginsel wel. Het afbreken is alleen onaanvaardbaar als de wederpartij gerechtvaardigd mocht vertrouwen op het totstandkomen van de overeenkomst of als andere omstandigheden het afbreken onaanvaardbaar maken. Daarbij telt hoe je zelf aan dat vertrouwen hebt bijgedragen en welke gerechtvaardigde belangen je hebt (HR 12 augustus 2005, CBB/JPO, ECLI:NL:HR:2005:AT7337). Ook als afbreken nog vrijstaat, kan een vergoeding van de gemaakte kosten geheel of gedeeltelijk verschuldigd zijn (HR 18 juni 1982, Plas/Valburg).

Welke schade kun je vorderen na afgebroken onderhandelingen?

Vooral de kosten die je voor de onderhandelingen hebt gemaakt (het negatief contractsbelang). Gederfde winst (het positief contractsbelang) kan alleen als het afbreken onaanvaardbaar was en je gerechtvaardigd mocht vertrouwen dat de overeenkomst anders tot stand zou zijn gekomen; daarvoor geldt een strenge maatstaf. Kan de omvang van de schade niet nauwkeurig worden vastgesteld, dan schat de rechter haar (artikel 6:97 BW).

Kan je eigen gedrag de schadevergoeding verminderen?

Ja. Is de schade mede het gevolg van een omstandigheid die aan jou kan worden toegerekend, dan wordt de vergoedingsplicht verdeeld naar de mate waarin ieders omstandigheden aan de schade hebben bijgedragen (artikel 6:101 BW). In de zaak CBB/JPO verdeelde het hof de schade bij helfte, omdat JPO niet adequaat had gereageerd op een brief van CBB; de Hoge Raad vernietigde dat arrest op een ander punt.

Welke rol spelen onvoorziene omstandigheden?

Ze kunnen van belang zijn. Doen zich tijdens de onderhandelingen onvoorziene omstandigheden voor, zoals het wegvallen van financiering, dan kan dat een reden zijn om af te breken. Onderhandel je ondanks gewijzigde omstandigheden lang door, dan is doorslaggevend hoe het vertrouwen op het moment van afbreken moet worden beoordeeld, tegen de achtergrond van het hele verloop (CBB/JPO, r.o. 3.6).

Wanneer verjaart een vordering wegens afgebroken onderhandelingen?

Een vordering tot schadevergoeding verjaart vijf jaar na de dag na die waarop je zowel met de schade als met de aansprakelijke persoon bekend bent geworden, en in ieder geval twintig jaar na de gebeurtenis die de schade veroorzaakte (artikel 3:310 lid 1 BW).

Primaire bronnen

• Burgerlijk Wetboek: artikel 3:310, 6:97, 6:101 en 6:162
• HR 15 november 1957, ECLI:NL:HR:1957:AG2023 (Baris/Riezenkamp)
• HR 18 juni 1982, ECLI:NL:HR:1982:AG4405 (Plas/Valburg)
• HR 12 augustus 2005, ECLI:NL:HR:2005:AT7337 (CBB/JPO)

Wanneer schakel je een advocaat in bij afgebroken onderhandelingen?

Ons advocatenkantoor helpt je graag verder bij al je vragen rondom afgebroken onderhandelingen. Wanneer je juridisch advies wilt inwinnen, dan biedt ons kantoor daartoe mogelijkheden. Wij zijn in heel Nederland actief en bieden ook support bij internationale vraagstukken. Ons team van advocaten richt zich op contractenrecht. Onze advocaat commercial law Remko Roosjen geeft leiding aan dit team en we horen graag hoe we je het beste kunnen ondersteunen. Ben je op zoek naar andere praktijkgebieden, dan kunnen onze advocaten in Amsterdam je mogelijk ook ondersteunen, of aan een geschikte partner doorverwijzen. Je belang staat bij ons te allen tijde voorop en we zoeken graag naar praktische oplossingen en snel resultaat. Neem contact op met onze advocaat contractenrecht in Amsterdam en ontdek je mogelijkheden.