Een dwangsom is een geldbedrag dat de rechter oplegt aan een partij die een rechterlijke uitspraak moet nakomen. Wanneer deze partij niet voldoet aan de hoofdveroordeling binnen de gestelde termijn, verbeurt zij de dwangsom. De dwangsomrechter bepaalt de hoogte en modaliteiten, terwijl de executierechter beslist over de daadwerkelijke verbeurte en inning. Onze advocaten voor procesrecht gaan in op het opleggen van een dwangsom.
De dwangsom vormt een effectief pressiemiddel binnen het Nederlandse procesrecht. U dwingt hiermee nakoming af van veroordelingen waarbij het gaat om geven, doen of nalaten. De Rechtbank Amsterdam legt jaarlijks honderden dwangsommen op in kort gedingprocedures, waarbij de hoogte varieert van enkele honderden euro’s tot tienduizenden euro’s per overtreding of tijdseenheid.
Juridische basis voor het opleggen van dwangsommen
Artikel 611a Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) vormt de wettelijke grondslag voor dwangsommen. De rechter beschikt over de bevoegdheid om op uw vordering de wederpartij te veroordelen tot betaling van een geldsom bij niet-nakoming van de hoofdveroordeling. Deze bevoegdheid geldt nadrukkelijk onverminderd uw recht op schadevergoeding. Artikel 611a Rv bepaalt als volgt:
-
De rechter kan op vordering van een der partijen de wederpartij veroordelen tot betaling van een geldsom, dwangsom genaamd, voor het geval dat aan de hoofdveroordeling niet wordt voldaan, onverminderd het recht op schadevergoeding indien daartoe gronden zijn. Een dwangsom kan echter niet worden opgelegd in geval van een veroordeling tot betaling van een geldsom.
-
De dwangsom kan ook voor het eerst in verzet of in hoger beroep worden gevorderd.
-
De dwangsom kan niet worden verbeurd vóór de betekening van de uitspraak waarbij zij is vastgesteld.
-
De rechter kan bepalen dat de veroordeelde pas na verloop van een zekere termijn de dwangsom zal kunnen verbeuren.
De wetgever heeft echter één absolute uitzondering gecreëerd: bij veroordelingen tot betaling van een geldsom mag geen dwangsom worden opgelegd. Daarvoor beschikt u over andere executiemiddelen zoals beslaglegging op vermogensbestanddelen van de schuldenaar. De dwangsom richt zich uitsluitend op niet-financiële verplichtingen die afdwingbaarheid behoeven.
Wanneer vraagt u een dwangsom?
De vordering tot oplegging van een dwangsom dient u in tijdens de procedure, hetzij in kort geding, hetzij in een bodemprocedure. U versterkt daarmee uw hoofdvordering met een financiële prikkel die de naleving bevordert. Rechtbanken wijzen dwangsommen toe wanneer nakoming zonder extra druk onzeker lijkt.
Daarom komt de dwangsom met name voor in zaken waarbij:
- Een onderneming inbreuk pleegt op intellectuele eigendomsrechten
- Een contractpartij leveringen of diensten moet verrichten
- Een partij activiteiten moet staken of nalaten
- Overheidsbeslissingen moeten worden uitgevoerd
Hoe bepaalt de rechter de hoogte van een dwangsom?
De rechter beschikt over ruime vrijheid bij het vaststellen van de dwangsom. Hij weegt daarbij diverse factoren tegen elkaar af, namelijk de ernst van de overtreding, de financiële positie van de schuldenaar en het belang van snelle nakoming. In Amsterdam hanteerde de voorzieningenrechter recent bedragen variërend van € 500 per dag bij leveringsgeschillen tot € 25.000 per overtreding bij merkinbreuk.
Modaliteiten van dwangsommen verschillen per situatie:
- Een bedrag per dag, week of maand niet-nakoming
- Een bedrag per individuele overtreding
- Een combinatie van beide systemen
- Een maximumbedrag (plafond) ter voorkoming van buitensporige vergoedingen
Bovendien start de dwangsom pas na betekening van het vonnis door de deurwaarder. Zonder deze formele kennisgeving aan de veroordeelde verbeurt geen enkele dwangsom, ongeacht het gedrag van de schuldenaar.
Praktijkvoorbeeld uit Amsterdam
Een textielfabrikant uit Amsterdam kreeg in kort geding opdracht om binnen veertien dagen een partij stoffen ter waarde van € 45.000 te leveren aan een kledingzaak. De voorzieningenrechter legde een dwangsom op van € 1.000 per dag niet-nakoming, met een maximum van € 50.000. Na twintig dagen leverde de fabrikant alsnog, waardoor de koper € 20.000 aan dwangsommen kon vorderen. Deze dwangsommen kwamen bovenop de contractuele schadevergoeding voor vertraagde levering.
Verschil tussen dwangsom en schadevergoeding
De dwangsom vervangt geen schadevergoeding. Beide rechtsmiddelen bestaan onafhankelijk naast elkaar en dienen verschillende doelen binnen het civiele procesrecht. De dwangsom stimuleert nakoming via financiële druk, terwijl schadevergoeding geleden nadeel compenseert.
Daarom kunt u tegelijkertijd:
- Dwangsommen innen voor niet-nakoming
- Schadevergoeding vorderen voor het nadeel dat u leed door de vertraagde of gebrekkige uitvoering
- Aanvullende kosten verhalen zoals advocatenkosten en deurwaarderskosten
Welke rechter beslist over dwangsomgeschillen?
Het Nederlandse procesrecht kent twee rechters met verschillende bevoegdheden inzake dwangsommen. De Hoge Raad heeft op 13 december 2019 deze taakverdeling verduidelijkt, waardoor praktische onduidelijkheden grotendeels zijn weggenomen.
De dwangsomrechter
De dwangsomrechter is de rechter die in de hoofdprocedure de dwangsom heeft opgelegd. Hij beschikt volgens artikel 611d Rv over de bevoegdheid om:
- De dwangsom op te heffen bij blijvende onmogelijkheid tot nakoming
- De looptijd tijdelijk op te schorten
- De dwangsom te verminderen bij gedeeltelijke onmogelijkheid
- Nieuwe modaliteiten vast te stellen
Deze bevoegdheid geldt echter uitsluitend bij onmogelijkheid tot nakoming. De dwangsomrechter mag niet terugkomen van zijn beslissing om een dwangsom als prikkel op te leggen, behalve wanneer nakoming onmogelijk is geworden. Hij beoordeelt daarbij of de veroordeelde al hetgeen heeft gedaan dat redelijkerwijs van hem kon worden verwacht.
De executierechter
De executierechter behandelt executiegeschillen tussen schuldeiser en schuldenaar over de daadwerkelijke verbeurte en inning van dwangsommen. Hij beslist over geschillen die ontstaan tijdens het executieproces en beantwoordt vragen zoals:
- In hoeverre heeft de veroordeelde aan de hoofdveroordeling voldaan?
- Zijn de voorwaarden voor verbeurte vervuld?
- Hoeveel dwangsommen zijn daadwerkelijk verbeurd?
- Maakt de schuldeiser misbruik van zijn bevoegdheid tot inning?
Bovendien mag uitsluitend de executierechter bij een dwangsom oordelen over de vraag in hoeverre aan de hoofdveroordeling is voldaan en welke dwangsommen zijn verbeurd. De dwangsomrechter heeft deze bevoegdheid niet.
Wilt u zekerheid over uw juridische positie bij dwangsomgeschillen? Onze gespecialiseerde advocaten in Amsterdam analyseren uw situatie en adviseren over de beste strategie voor nakoming of verweer.
Hoe vordert u opheffing of vermindering van een dwangsom?
Wanneer nakoming onmogelijk is geworden, beschikt u over de mogelijkheid om opheffing, opschorting of vermindering van de dwangsom te vorderen bij de dwangsomrechter. Deze procedure beschermt u tegen buitensporige dwangsomschulden bij objectieve onmogelijkheid.
Criteria voor opheffing of vermindering
De dwangsomrechter hanteert strikte criteria bij de beoordeling van uw vordering. Allereerst moet de onmogelijkheid voortvloeien uit omstandigheden die na de hoofdveroordeling zijn ontstaan. Omstandigheden van daarvoor zijn immers al meegewogen bij de hoofdbeslissing en hebben de oplegging desondanks niet verhinderd.
Ten tweede mag de onmogelijkheid niet het gevolg zijn van uw eigen onzorgvuldigheid. Als u door contraproductief gedrag nakoming frustreert, wijst de rechter uw vordering af. U moet aantonen dat u alles heeft gedaan wat redelijkerwijs van u kon worden verwacht om tot nakoming te komen.
Echter kent het Nederlandse recht een genuanceerde benadering bij opzettelijke onmogelijkheid. Ook wanneer de onmogelijkheid voor de hoofdveroordeling al bestond en aan uw eigen tekortkomingen te wijten is, verliest de dwangsom wettelijk zijn doel. De Hoge Raad oordeelde daarom dat de rechter slechts onder bijzondere omstandigheden opheffing mag weigeren. Die bijzondere omstandigheden bestaan met name wanneer u opzettelijk, althans welbewust de onmogelijkheid heeft gecreëerd.
Praktijkvoorbeeld hypotheekwijziging
Een man moest na relatiebreuk de tenaamstelling van een hypotheek wijzigen, met een dwangsom van € 500 per dag bij niet-nakoming. Ondanks zijn inspanningen kreeg hij geen offerte van de hypotheekverstrekker op tijd. De ex-partner kondigde inning aan van de verbeurde dwangsommen.
De executierechter toonde begrip voor de noodsituatie. Hoewel de man bij de verkeerde rechter had aangeklopt (executierechter in plaats van dwangsomrechter), schorste de rechter de tenuitvoerlegging tijdelijk. Hierdoor kreeg de man de kans om alsnog een procedure bij de dwangsomrechter te starten voor opheffing van de dwangsom.
Wanneer verbeurt u daadwerkelijk dwangsommen?
Dwangsommen verbeuren op het moment dat u de hoofdveroordeling overtreedt. Dit betekent bijvoorbeeld dat u een verbod op merkinbreuk schendt, contractuele leveringen niet verricht of opgelegde handelingen nalaat. Echter kunnen dwangsommen pas na betekening van de uitspraak door de deurwaarder verbeuren.
Het betekenmoment bepaalt de aanvang van de dwangsom
De deurwaarder moet het vonnis formeel aan u betekenen voordat dwangsommen beginnen te lopen. Bij een dwangsom van € 1.000 per dag maakt het verschil tussen betekening op maandag of vrijdag al € 4.000 uit. Daarom letten schuldeisers scherp op de betekendatum en documenteren zij zorgvuldig elk moment van niet-nakoming daarna.
Bewaar daarom altijd:
- Het exploot van betekening met datum en tijdstip
- Foto’s, e-mails of andere bewijsstukken van overtredingen
- Een gedetailleerde administratie per overtreding of tijdseenheid
- Correspondentie over pogingen tot nakoming of verzuim daarvan
Incasso van verbeurde dwangsommen
Bij incasso van dwangsommen is het essentieel vast te stellen op welke data overtredingen plaatsvonden en welk bewijsmateriaal u daarvan bezit. De wederpartij kan de verbeurte betwisten bij de executierechter, waardoor uw bewijslast zwaar weegt. In 75% van de dwangsomgeschillen draait het debat om de precieze data en omvang van overtredingen.
Bovendien mag de veroordeelde executiegeschillen aanhangig maken waarin hij de verbeurte aanvecht of misbruik van bevoegdheid aanvoert. De executierechter onderzoekt dan of u terecht overgaat tot inning. Van misbruik is sprake bij juridische of feitelijke misslagen in het vonnis, of wanneer executie een noodtoestand voor de schuldenaar creëert.
Toepassingsgebieden van dwangsommen in Amsterdam
Amsterdamse advocaten en rechtbanken hanteren dwangsommen in diverse rechtsgebieden. De diversiteit van de hoofdstad weerspiegelt zich in de verscheidenheid aan dwangsomzaken.
Contractenrecht en handelsgeschillen
Contractuele geschillen vormen het grootste toepassingsgebied. U dwingt daarmee nakoming af van leveringsverplichtingen, dienstverleningscontracten en exclusiviteitsafspraken. Een softwareleverancier uit Amsterdam kreeg bijvoorbeeld een dwangsom opgelegd van € 2.500 per dag voor elke dag vertraagde oplevering van maatwerk software aan een financiële dienstverlener.
Intellectueel eigendom en merkbescherming
Dwangsommen beschermen effectief tegen inbreuk op auteursrechten, merken, octrooien en modelrechten. Bij merkinbreuk hanteren Amsterdamse rechters vaak dwangsommen tussen € 5.000 en € 25.000 per overtreding. Een bekend mode-atelier in Amsterdam kreeg recent € 75.000 aan dwangsommen toegewezen tegen een concurrent die haar ontwerpen kopieerde, naast een schadevergoeding van € 150.000.
Familierecht en alimentatiezaken
Hoewel dwangsommen in familierecht minder gebruikelijk zijn, leggen rechters ze incidenteel op bij hardnekkige niet-naleving van omgangsregelingen of financiële verplichtingen. De bedragen blijven beperkt vanwege de familierelatie en emotionele context. Dwangsommen van € 100 tot € 500 per overtreding komen voor bij herhaaldelijk weigeren van omgang met kinderen.
Bestuursrecht en overheidsbeschikkingen
Burgers en bedrijven gebruiken dwangsommen om overheidsbeslissingen af te dwingen. Wanneer een bestuursorgaan niet tijdig beslist of een rechtbankuitspraak negeert, versterkt een dwangsom de rechtspositie. Een Amsterdamse ondernemer kreeg € 15.000 aan dwangsommen toegewezen tegen de gemeente die ondanks rechterlijke veroordeling geen bouwvergunning verleende.
Neem contact op met ons advocatenkantoor in Amsterdam voor persoonlijk juridisch advies over uw specifieke dwangsomsituatie. Wij beoordelen uw kansen en ontwikkelen een effectieve strategie.
Belangrijke aandachtspunten bij dwangsommen
Verschillende aspecten verdienen extra aandacht bij het werken met dwangsommen in de Nederlandse juridische praktijk.
Maximumbedragen voorkomen buitensporigheid
Rechters stellen regelmatig maximumbedragen vast om onevenredige dwangsomschulden te voorkomen. Een maximum van € 50.000 of € 100.000 komt veelvuldig voor. Zodra dit maximum is bereikt, verbeuren geen nieuwe dwangsommen meer, ongeacht voortdurende niet-nakoming. Deze plafonds beschermen schuldenaren tegen financiële catastrofes terwijl de prikkel tot nakoming effectief blijft.
Punitive damages bestaan niet in Nederland
Het Nederlandse civiele recht kent geen punitive damages zoals in het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten. Dwangsommen dienen uitsluitend als stimulans tot nakoming, niet als strafmaatregel. Wanneer nakoming onmogelijk wordt, verliest de dwangsom zijn juridische grondslag en krijgt hij feitelijk het karakter van een boete. Daarom moet de rechter de dwangsom opheffen bij definitieve onmogelijkheid.
Opzet en bewuste onmogelijkheid
De benadeelde partij mag aantonen dat u opzettelijk of welbewust de onmogelijkheid heeft gecreëerd. In dat geval wijst de dwangsomrechter uw vordering tot opheffing af, ondanks objectieve onmogelijkheid. Deze uitzondering voorkomt dat u door eigen schuld ontstane situaties misbruikt om onder dwangsomverplichtingen uit te komen.
Termijnen en procedurele aspecten
Betekening van het vonnis start de termijn waarbinnen u moet nakomen. Let daarom scherp op processuele aspecten zoals:
- De exacte bewoordingen van de hoofdveroordeling
- De termijn waarbinnen nakoming moet plaatsvinden
- De berekeningsmethode van de dwangsom (per dag, per overtreding)
- Het toepasselijke maximum en eventuele bijzondere voorwaarden
Veelgestelde vragen over dwangsommen
Kan ik een dwangsom vorderen in elke procedure?
Nee, de rechter legt alleen dwangsommen op bij veroordelingen tot geven, doen of nalaten. Bij veroordelingen tot betaling van geldsommen mag geen dwangsom worden opgelegd. Daarvoor gebruikt u executiemiddelen zoals beslag.
Hoeveel dwangsom kan ik maximaal vorderen?
De rechter bepaalt de hoogte vrij, maar houdt rekening met proportionaliteit en het belang van nakoming. Bedragen variëren van enkele honderden euro’s bij eenvoudige geschillen tot tienduizenden euro’s per overtreding bij ernstige inbreuken op intellectuele eigendomsrechten.
Wanneer start de dwangsom met lopen?
Uitsluitend na betekening van het vonnis door de deurwaarder. Zonder formele betekening verbeurt geen enkele dwangsom, zelfs niet bij kennelijke niet-nakoming.
Moet ik de dwangsom betalen als nakoming onmogelijk is?
Bij onmogelijkheid tot nakoming kunt u opheffing of vermindering vorderen bij de dwangsomrechter. Toont u aan dat de onmogelijkheid niet aan uw schuld te wijten is en na het vonnis ontstond, dan bestaat goede kans op gehele of gedeeltelijke kwijtschelding.
Kan ik dwangsommen innen zonder nieuwe procedure?
Ja, na verbeurte kunt u de dwangsommen innen via de deurwaarder. De wederpartij mag echter een executiegeschil starten waarin de executierechter de daadwerkelijke verbeurte toetst. Houd daarom nauwkeurig bewijs bij van elke overtreding.
Conclusie: dwangsommen als effectief pressiemiddel
Dwangsommen vormen een krachtig instrument binnen het Nederlandse procesrecht om nakoming van rechterlijke uitspraken af te dwingen. Door de combinatie van financiële prikkels, heldere wettelijke kaders en gebalanceerde bevoegdheidsverdeling tussen dwangsomrechter en executierechter, beschikt u over effectieve mogelijkheden om uw rechten te handhaven.
Echter vereist succesvol gebruik van dwangsommen juridische expertise en strategisch inzicht. De nuances tussen verschillende rechters, procedures en beoordelingscriteria maken het essentieel om deskundig advies in te winnen. Bovendien varieert de praktijk per rechtsgebied en rechtbank, waarbij lokale kennis van procedures in Amsterdam waardevol blijkt.
De wetgever heeft met artikel 611a Rv en aanverwante bepalingen een evenwichtig systeem gecreëerd dat enerzijds nakoming stimuleert en anderzijds onevenredige sancties voorkomt. Deze balans tussen effectiviteit en rechtvaardigheid kenmerkt het Nederlandse civiele procesrecht.
