Met een boetebeding spreek je af dat je wederpartij een geldsom of een andere prestatie verschuldigd is als zij tekortschiet, als schadevergoeding of als prikkel om na te komen (artikel 6:91 BW). Je hoeft geen schade te bewijzen; de boete vervangt in beginsel de wettelijke schadevergoeding. De rechter kan de boete alleen matigen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist (artikel 6:94 BW).
De wettelijke regeling staat in de artikelen 6:91 tot en met 6:94 van het Burgerlijk Wetboek (BW). Artikel 6:91 BW merkt als boetebeding aan ieder beding waarbij de schuldenaar, als hij tekortschiet, een geldsom of een andere prestatie moet voldoen, ongeacht of dat dient als schadevergoeding of alleen als aansporing om na te komen. Volgens artikel 6:92 BW kun je niet zowel nakoming van de boete als van de hoofdverbintenis vorderen (lid 1), treedt de boete in de plaats van de wettelijke schadevergoeding (lid 2) en kun je geen boete vorderen als de tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend (lid 3). Voor het vorderen van de boete is een aanmaning of andere voorafgaande verklaring nodig in dezelfde gevallen als bij schadevergoeding (artikel 6:93 BW). Een contract kan van deze regels afwijken; alleen van de matigingsbevoegdheid van de rechter kunnen partijen niet afwijken (artikel 6:94 lid 3 BW).
Welke voorwaarden gelden voor een boetebeding?
Er zijn enkele belangrijke voorwaarden en overwegingen bij het opstellen en toepassen van een boetebeding:
- Vorm: de wet stelt geen algemene vormeis aan een boetebeding. Er zijn uitzonderingen. Een boete die een werkgever bedingt, moet schriftelijk worden aangegaan, en de voorschriften en het bedrag van de boete moeten in de arbeidsovereenkomst staan (artikel 7:650 lid 1 en 2 BW). De koop van een woning door een consument moet schriftelijk worden aangegaan (artikel 7:2 lid 1 BW). Ook waar de wet het niet eist, is schriftelijk vastleggen verstandig voor het bewijs.
- Algemene voorwaarden en redelijkheid: staat het boetebeding in algemene voorwaarden, dan is het vernietigbaar als het onredelijk bezwarend is voor de wederpartij, gelet op de aard en de overige inhoud van de overeenkomst, de wijze waarop de voorwaarden tot stand kwamen, de wederzijds kenbare belangen en de overige omstandigheden (artikel 6:233 onder a BW). Niet iedere wederpartij kan zich daarop beroepen (artikel 6:235 BW), en tussen bedrijven die niet allebei in Nederland gevestigd zijn, geldt deze regeling niet (artikel 6:247 lid 2 BW). Daarnaast kan een beroep op een boetebeding onder bijzondere omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn (artikel 6:248 lid 2 BW; HR 17 december 2004, ECLI:NL:HR:2004:AR4151).
- Matiging van een boete in een contract door de rechter: op verlangen van de schuldenaar kan de rechter de boete matigen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist. De schuldeiser krijgt dan nooit minder dan de wettelijke schadevergoeding (artikel 6:94 lid 1 BW). Volgens de Hoge Raad mag dat pas als de boete in de gegeven omstandigheden tot een buitensporig en daarom onaanvaardbaar resultaat leidt (HR 27 april 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ6638).
- Consumenten: bij een overeenkomst tussen een ondernemer en een consument geldt de Richtlijn 93/13/EEG oneerlijke bedingen. Beschikt de rechter over de feitelijke en juridische gegevens om te vermoeden dat een consumentenovereenkomst een oneerlijk beding bevat, dan moet hij dat ambtshalve onderzoeken (HR 13 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:691, r.o. 3.9.1; die zaak ging over een rentebeding). Is het oneerlijk, dan mag de rechter de boete niet alleen matigen, maar moet hij het beding tegenover de consument geheel buiten toepassing laten (HvJ EU 30 mei 2013, C-488/11, Asbeek Brusse). In algemene voorwaarden tegenover een consument geldt bovendien bij twijfel de uitleg die voor de consument het gunstigst is (artikel 6:238 lid 2 BW).
In de praktijk worden boetebedingen vaak opgenomen in diverse soorten contracten, zoals huurovereenkomsten, koopakten, arbeidsovereenkomsten, geheimhoudingsovereenkomsten en non-concurrentieovereenkomsten. Het doel van een boetebeding is doorgaans tweeledig: het aansporen tot nakoming van de primaire verbintenis en het fixeren van de schadevergoeding bij tekortkoming.
Waar let je op bij een contractuele boete?
Bij het niet nakomen van een contract kan een boetebeding van toepassing zijn. Dit is een afspraak tussen partijen waarbij een boete wordt opgelegd als een van de partijen de verplichtingen uit het contract niet nakomt. Hier zijn de belangrijkste aspecten:
1. Ingebrekestelling
Voor het vorderen van de boete is een aanmaning nodig in dezelfde gevallen als voor het vorderen van schadevergoeding (artikel 6:93 BW). Meestal moet je de wederpartij dus eerst in gebreke stellen: een schriftelijke aanmaning met een redelijke termijn om alsnog na te komen (artikel 6:82 lid 1 BW). Blijft nakoming binnen die termijn uit, dan is de boete verschuldigd, tenzij de tekortkoming de wederpartij niet kan worden toegerekend (artikel 6:92 lid 3 BW). Een ingebrekestelling is niet nodig in de gevallen van artikel 6:83 BW, bijvoorbeeld als een fatale termijn verstrijkt, en ook niet als het contract bepaalt dat de boete zonder ingebrekestelling verschuldigd is.
2. Soorten boetes
Er zijn twee veelvoorkomende boetebepalingen:
- Onmiddellijk opeisbare boete: het contract bepaalt dat de boete direct bij de overtreding verschuldigd is, zonder ingebrekestelling. Zonder zo’n afspraak geldt artikel 6:93 BW.
- Boete per dag: Hierbij loopt de boete op naarmate de overtreding langer duurt, bijvoorbeeld bij vertraging in levering of uitvoering.
3. Een duidelijk boetebeding
Een boetebeding hoeft in de regel niet schriftelijk te zijn, maar het moet duidelijk zijn voor welke tekortkoming welke boete geldt. Schrijf het daarom op. Een hoge boete is niet daarom al ongeldig; de rechter kan haar op grond van artikel 6:94 lid 1 BW alleen matigen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist. Let wel op: tegenover een consument kan een oneerlijk boetebeding geheel buiten toepassing blijven, en voor boetes in een arbeidsovereenkomst gelden de grenzen van artikel 7:650 BW.
4. Toepassing in koopovereenkomsten
In koopovereenkomsten voor een woning op basis van de veelgebruikte modelkoopovereenkomst staan meestal twee boetes:
- Boete van 10% van de koopsom: bij ontbinding wegens een toerekenbare tekortkoming.
- Boete van 3 promille van de koopsom per dag als de wederpartij nakoming blijft vorderen, met een maximum van 10%.
Deze boetes gelden in dat model nadat de nalatige partij in gebreke is gesteld en acht dagen nalatig is gebleven. De partij die wel nakomt, kiest tussen ontbinding met de eenmalige boete en nakoming met de dagboete. Controleer altijd de tekst van je eigen koopakte.
5. Overmacht
Kan de tekortkoming de wederpartij niet worden toegerekend, dan kun je geen boete vorderen (artikel 6:92 lid 3 BW). Dat is het geval als de tekortkoming niet aan haar te wijten is en ook niet krachtens de wet, het contract of de verkeersopvattingen voor haar rekening komt (artikel 6:75 BW). Een onvoorziene omstandigheid is dus niet vanzelf overmacht. Partijen kunnen ook afspreken dat de boete in bepaalde gevallen toch verschuldigd is.
6. Functie van een boetebeding
Een boetebeding is een financiële prikkel om na te komen. Het maakt het verhalen van schade eenvoudiger, omdat je de omvang van je schade niet hoeft te bewijzen. Betaalt de wederpartij de boete niet, dan moet je die nog steeds zelf invorderen, zo nodig via de rechter.
Kortom, een boetebeding is een nuttig instrument om nakoming te bevorderen, mits het duidelijk is geformuleerd. Houd er rekening mee dat de rechter een boete kan matigen als die tot een buitensporig en onaanvaardbaar resultaat leidt.
Hoe ziet een voorbeeld van een boeteclausule eruit?
Een voorbeeld van een boeteclausule, die je altijd op je eigen contract moet afstemmen:
Artikel X: Boetebeding
- Indien één van de partijen zijn verplichtingen uit hoofde van deze overeenkomst niet of niet tijdig nakomt, is deze partij aan de andere partij een boete verschuldigd van € 5.000 per overtreding, met een maximum van € 100.000.
- De boete is verschuldigd zonder dat een ingebrekestelling nodig is, en moet binnen [aantal] werkdagen na een schriftelijk verzoek worden betaald.
- De boete laat het recht van de andere partij onverlet om nakoming te vorderen, en om schadevergoeding te vorderen voor zover de schade hoger is dan de boete.
- De boete is niet verschuldigd als de tekortkoming niet aan de nalatige partij kan worden toegerekend (artikel 6:75 BW).
Zonder een bepaling als lid 3 kun je niet zowel nakoming als de boete vorderen (artikel 6:92 lid 1 BW), en vervangt de boete de wettelijke schadevergoeding (artikel 6:92 lid 2 BW). Wil je dat anders, spreek dat dan uitdrukkelijk af.
Hoe voer je verweer tegen een contractuele boete?
Om verweer te voeren tegen een contractuele boete, zijn er enkele juridische mogelijkheden en overwegingen:
1. Matiging van de boete
Je kunt de rechter vragen de boete te matigen (artikel 6:94 lid 1 BW). Dat lukt alleen als de boete in de gegeven omstandigheden tot een buitensporig en daarom onaanvaardbaar resultaat leidt. De rechter let daarbij niet alleen op de verhouding tussen de werkelijke schade en de hoogte van de boete, maar ook op de aard van de overeenkomst, de inhoud en strekking van het beding en de omstandigheden waaronder het is ingeroepen (HR 27 april 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ6638). Lees meer over het matigen van een boete.
2. Onduidelijkheid van het boetebeding
Is het boetebeding onduidelijk, dan legt de rechter het uit. Daarbij telt niet alleen de tekst, maar ook wat partijen redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Die uitleg kan meebrengen dat de boete voor jouw situatie niet geldt. Staat het beding in algemene voorwaarden tegenover een consument, dan geldt bij twijfel de uitleg die voor de consument het gunstigst is (artikel 6:238 lid 2 BW).
3. Overmacht
Kan de tekortkoming jou niet worden toegerekend (artikel 6:75 BW), dan is de boete niet verschuldigd (artikel 6:92 lid 3 BW), tenzij het contract anders bepaalt. De feiten waarop je je beroept, moet je wel stellen en zo nodig bewijzen.
4. Cumulatie van boete en schadevergoeding
Hebben partijen niets anders afgesproken, dan treedt de boete in de plaats van de wettelijke schadevergoeding (artikel 6:92 lid 2 BW). De wederpartij kan dan in beginsel geen aanvullende schadevergoeding vorderen. Alleen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist, kan de rechter op haar verlangen naast de boete aanvullende schadevergoeding toekennen (artikel 6:94 lid 2 BW).
5. Terughoudendheid van de rechter
Een rechter is terughoudend met matigen. Alleen als de boete tot een buitensporig en daarom onaanvaardbaar resultaat leidt, grijpt hij in (HR 27 april 2007, Intrahof/Bart Smit). Onderbouw daarom concreet waarom de boete in jouw geval buitensporig is, bijvoorbeeld met gegevens over de werkelijke schade.
Kortom, verweer tegen een contractuele boete kan worden gevoerd op grond van matiging, de uitleg van het boetebeding, het ontbreken van een toerekenbare tekortkoming, een ontbrekende ingebrekestelling, de regels over cumulatie van boete en schadevergoeding en, in bijzondere gevallen, de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW).
Veelgestelde vragen over een boete bij het niet nakomen van een contract
Moet ik schade bewijzen om een contractuele boete te vorderen?
Nee. Een boetebeding geldt ongeacht of de boete dient als schadevergoeding of als prikkel om na te komen (artikel 6:91 BW). Je moet wel aantonen dat de wederpartij is tekortgeschoten. De boete is niet verschuldigd als de tekortkoming haar niet kan worden toegerekend (artikel 6:92 lid 3 BW).
Kan ik naast de boete ook schadevergoeding vorderen?
Alleen als dat is afgesproken. Anders treedt de boete in de plaats van de wettelijke schadevergoeding (artikel 6:92 lid 2 BW). De rechter kan op jouw verlangen aanvullende schadevergoeding toekennen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist (artikel 6:94 lid 2 BW).
Kan ik zowel nakoming als de boete eisen?
Volgens de wet niet: je kunt niet zowel nakoming van het boetebeding als van de hoofdverbintenis vorderen (artikel 6:92 lid 1 BW). Dat geldt niet voor een boete die alleen op vertraging is gesteld, zoals een dagboete: die kan in de regel naast (late) nakoming worden gevorderd, omdat zij de vertragingsschade vervangt. Leg dit voor de zekerheid in het contract vast.
Is een boetebeding in algemene voorwaarden tegenover een consument geldig?
Dat hangt ervan af of het beding oneerlijk is. De rechter toetst dat ambtshalve (HR 13 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:691). Is het oneerlijk, dan laat hij het beding tegenover de consument geheel buiten toepassing en mag hij de boete niet alleen matigen (HvJ EU 30 mei 2013, C-488/11, Asbeek Brusse).
Kun je afspreken dat een boete niet gematigd mag worden?
Nee. Bedingen die afwijken van de matigingsbevoegdheid van artikel 6:94 lid 1 BW zijn nietig (artikel 6:94 lid 3 BW). De rechter blijft dus bevoegd, maar matigt alleen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist.
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:75, 6:82, 6:83, 6:91, 6:92, 6:93, 6:94, 6:233, 6:235, 6:238, 6:247 en 6:248
- Burgerlijk Wetboek Boek 7: artikel 7:2 en 7:650
- Richtlijn 93/13/EEG betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten
- HR 17 december 2004, ECLI:NL:HR:2004:AR4151 (Ampatil), r.o. 3.3.2
- HR 27 april 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ6638 (Intrahof/Bart Smit), r.o. 5.3
- HvJ EU 30 mei 2013, C-488/11 (Asbeek Brusse en De Man Garabito), dictum punt 3
- HR 13 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:691, r.o. 3.7.1-3.9.1
Wie helpt je bij een boeteclausule?
Een boetebeding is een veelvoorkomend en nuttig instrument in contracten om naleving van verplichtingen te waarborgen en vooraf duidelijkheid te scheppen over de gevolgen van niet-nakoming. Het is echter belangrijk om bij het opstellen van een boetebeding rekening te houden met de wettelijke vereisten en de mogelijkheid van rechterlijke matiging.
