Welke rechter bevoegd is bij een internationaal geschil, bepaalt binnen de EU de Brussel I bis-verordening: woont of zit de gedaagde in een EU-lidstaat, dan procedeer je in beginsel in dat land (artikel 4 Brussel I bis), tenzij een bijzondere regel of een forumkeuze iets anders bepaalt. Daarbuiten bepalen in beginsel artikel 1-14 Rv of de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft. Laat dit toetsen voordat je dagvaardt. Ons team adviseert ook over internationale schuldinning.
Wat bepaalt de rechtsmacht van de Nederlandse rechter?
Rechtsmacht is de vraag of de rechter van een land een internationaal geschil mag behandelen. Verdragen en EU-verordeningen gaan voor; alleen als die niets regelen, bepalen de artikelen 2 tot en met 14 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) of de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft (artikel 1 Rv).
In handelszaken is de belangrijkste regeling de Brussel I bis-verordening (Verordening (EU) nr. 1215/2012), ook wel EEX-verordening genoemd. Die geldt in burgerlijke en handelszaken, maar bijvoorbeeld niet voor faillissement, arbitrage en familiezaken (artikel 1). De verordening geldt voor procedures die op of na 10 januari 2015 zijn ingesteld (artikel 66 lid 1). Verdragen zoals het Verdrag van Lugano van 2007 blijven daarnaast gelden (artikel 73).
Rechtsmacht is iets anders dan de vraag welk recht de rechter toepast. Een Nederlandse rechter kan bevoegd zijn en toch Duits recht moeten toepassen, en andersom. Hoe dat werkt, lees je op onze pagina over rechtskeuze en het toepasselijke recht in een contract.
Welke rechter is bevoegd volgens Brussel I bis?
Woont of zit de gedaagde in een EU-lidstaat, dan dagvaard je hem in beginsel bij de rechter van die lidstaat, ongeacht zijn nationaliteit (artikel 4 lid 1 Brussel I bis). Een rechter in een andere lidstaat is alleen bevoegd op grond van de regels van de verordening zelf (artikel 5 lid 1).
Een vennootschap of andere rechtspersoon woont waar haar statutaire zetel, hoofdbestuur of hoofdvestiging is (artikel 63 lid 1). Naast de woonplaats van de gedaagde kan ook een andere rechter bevoegd zijn (artikel 7 en 8):
- Overeenkomst: de rechter van de plaats waar de verbintenis die aan de eis ten grondslag ligt, is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd. Bij koop van roerende zaken is dat, tenzij anders overeengekomen, de plaats in een lidstaat waar de zaken volgens de overeenkomst zijn geleverd of hadden moeten worden geleverd; bij diensten de plaats waar die volgens de overeenkomst zijn verleend of hadden moeten worden verleend (artikel 7 punt 1).
- Onrechtmatige daad: de rechter van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of zich kan voordoen (artikel 7 punt 2).
- Filiaal of agentschap: bij een geschil over de exploitatie van een filiaal, agentschap of andere vestiging, de rechter van de plaats waar die vestiging is (artikel 7 punt 5).
- Meer gedaagden en tegenvordering: de rechter van de woonplaats van een van de gedaagden, als de vorderingen zo nauw samenhangen dat een gezamenlijke behandeling geboden is om onverenigbare beslissingen te voorkomen (artikel 8 punt 1); een tegenvordering uit dezelfde overeenkomst of feiten kan bij de rechter van de oorspronkelijke vordering (artikel 8 punt 3).
Voor sommige zaken is maar één rechter bevoegd, ongeacht de woonplaats van partijen (artikel 24). Dat geldt onder meer voor zakelijke rechten op en huur van onroerende zaken (rechter van de ligging), de geldigheid van vennootschappen en hun besluiten (rechter van de zetel) en de geldigheid van ingeschreven octrooien en merken (rechter van het land van registratie). Een forumkeuze kan daar niet van afwijken (artikel 25 lid 4).
Consumenten en werknemers krijgen extra bescherming. Een consument kan een ondernemer die in het land van de consument actief is of zijn activiteiten op dat land richt, ook in zijn eigen woonplaats dagvaarden, en kan zelf alleen daar worden gedagvaard (artikel 17 en 18). Een werkgever kan een werknemer alleen dagvaarden in het land waar de werknemer woont (artikel 22). Afwijken kan alleen beperkt, bijvoorbeeld na het ontstaan van het geschil (artikel 19 en 23).
Wanneer heeft de Nederlandse rechter rechtsmacht als de gedaagde buiten de EU zit?
Woont of zit de gedaagde buiten de EU, dan bepaalt het Nederlandse recht of de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft (artikel 6 lid 1 Brussel I bis). De regels over exclusieve bevoegdheid (artikel 24) en forumkeuze (artikel 25) en de beschermingsregels voor consumenten en werknemers (artikel 18 lid 1 en 21 lid 2) van de verordening gelden ook dan. Regelt een verdrag de rechtsmacht, zoals het Verdrag van Lugano van 2007, dan gaat dat voor (artikel 1 Rv; artikel 73 lid 1 Brussel I bis).
In een zaak die met een dagvaarding begint, heeft de Nederlandse rechter onder meer rechtsmacht als:
- de gedaagde in Nederland zijn woonplaats of gewone verblijfplaats heeft (artikel 2 Rv);
- de verbintenis uit de overeenkomst waarop de eis berust in Nederland is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd (artikel 6 onder a Rv); bij koop is dat, tenzij anders overeengekomen, zo als de zaken volgens de overeenkomst in Nederland geleverd werden of hadden moeten worden, en bij diensten als die volgens de overeenkomst hier verstrekt werden of hadden moeten worden (artikel 6a Rv);
- het schadebrengende feit bij een onrechtmatige daad zich in Nederland heeft voorgedaan of kan voordoen (artikel 6 onder e Rv);
- de rechter rechtsmacht heeft ten aanzien van een van de gedaagden en de vorderingen tegen de anderen zo samenhangen dat doelmatigheid een gezamenlijke behandeling rechtvaardigt (artikel 7 lid 1 Rv);
- partijen de Nederlandse rechter hebben aangewezen; die keuze toets je ook dan aan artikel 25 Brussel I bis. Alleen buiten het bereik van de verordening geldt artikel 8 lid 1 Rv: rechtsmacht voor een rechtsbetrekking die ter vrije bepaling van partijen staat, tenzij daarvoor geen redelijk belang aanwezig is.
Tegen een gedaagde met woonplaats in een EU-lidstaat kun je deze nationale gronden niet gebruiken; dan gelden alleen de regels van Brussel I bis (artikel 5 lid 1). Dat geldt ook voor de noodbevoegdheid en het forum arresti hieronder.
Wat is forum necessitatis?
Forum necessitatis is een noodbevoegdheid. Heeft de Nederlandse rechter op grond van de artikelen 2 tot en met 8 Rv geen rechtsmacht, dan heeft hij die toch als een gerechtelijke procedure buiten Nederland onmogelijk blijkt (artikel 9 onder b Rv). Hetzelfde geldt als een dagvaardingszaak voldoende met de rechtssfeer van Nederland verbonden is en het onaanvaardbaar is van de eiser te vergen dat hij de zaak aan een buitenlandse rechter voorlegt (artikel 9 onder c Rv). Voor die tweede grond moet er dus wel een band met Nederland zijn.
Wat is forum arresti?
Heb je in Nederland met verlof van de voorzieningenrechter conservatoir beslag gelegd en is er geen andere weg om in Nederland een executoriale titel te krijgen, dan kun je de hoofdzaak, inclusief de beslagkosten, aanbrengen bij de rechtbank van die voorzieningenrechter (artikel 767 Rv). De Nederlandse rechter heeft dan rechtsmacht (artikel 10 Rv). Bij beslag onder een derde geldt dat alleen als het goed in het verzoekschrift uitdrukkelijk is omschreven.
Los daarvan kun je de Nederlandse rechter om beslag of een andere voorlopige maatregel vragen, ook als een buitenlandse rechter over de hoofdzaak beslist (artikel 35 Brussel I bis; artikel 13 Rv).
Wat moet je weten over een forumkeuzebeding?
Met een forumkeuzebeding wijzen partijen vooraf de rechter aan die over hun geschillen beslist. Kiezen zij de rechter van een EU-lidstaat, dan is die bevoegd, ongeacht waar partijen wonen, en is die bevoegdheid exclusief tenzij partijen anders afspreken (artikel 25 lid 1 Brussel I bis).
Het beding moet schriftelijk zijn gesloten of schriftelijk bevestigd, of in een vorm die past bij de gewoonten tussen partijen of bij een bekend handelsgebruik in de internationale handel (artikel 25 lid 1 onder a-c). Een elektronische vastlegging die duurzaam is, geldt als schriftelijk (lid 2). Of het beding materieel geldig is, beoordeel je naar het recht van de aangewezen lidstaat (lid 1). Het beding staat los van de rest van het contract (lid 5). Hoe je een forumkeuze in je voorwaarden opneemt, lees je op onze pagina over forumkeuze in algemene voorwaarden.
Ook twee partijen uit dezelfde lidstaat mogen de rechter van een andere lidstaat aanwijzen. Zo’n beding valt onder artikel 25 lid 1, ook als het contract verder geen band met dat andere land heeft (HvJ EU 8 februari 2024, C-566/22, Inkreal, punt 39).
Bepaalt het Nederlandse commune recht de rechtsmacht, bijvoorbeeld omdat de gedaagde buiten de EU zit, en kiezen partijen de rechter van een land buiten de EU bij uitsluiting, dan heeft de Nederlandse rechter geen rechtsmacht, behalve onder voorwaarden in arbeids- en consumentenzaken (artikel 8 lid 2-4 Rv). Zo’n forumkeuze bewijs je met een geschrift; een door de wederpartij uitdrukkelijk of stilzwijgend aanvaarde verwijzing naar algemene voorwaarden met zo’n beding is voldoende (artikel 8 lid 5 Rv).
Wat doe je als er een forumbeding in het contract staat?
- Ga na of het beding deel uitmaakt van de overeenkomst (bijvoorbeeld via aanvaarde algemene voorwaarden) en of het exclusief is.
- Check of een exclusieve bevoegdheid (artikel 24) of de bescherming van consumenten of werknemers het beding opzij zet (artikel 25 lid 4).
- Word je toch elders gedagvaard, betwist de bevoegdheid dan direct. Wie verschijnt zonder de bevoegdheid te betwisten, maakt die rechter in beginsel bevoegd (artikel 26 lid 1 Brussel I bis; buiten de EU artikel 9 onder a Rv). Naar Nederlands procesrecht voer je dat verweer vóór alle weren ten gronde (artikel 11 Rv).
- Is de aangewezen rechter in een EU-lidstaat al aangezocht, dan moet een andere rechter in de EU de zaak aanhouden totdat de aangewezen rechter over zijn bevoegdheid heeft beslist (artikel 31 lid 2).
Wat is het verschil tussen rechtsmacht en absolute of relatieve bevoegdheid?
Rechtsmacht zegt of de Nederlandse rechter de zaak mag behandelen. Daarna volgt welke Nederlandse rechter: de absolute bevoegdheid (kantonrechter of rechtbank) en de relatieve bevoegdheid (welke plaats). Een forumbeding verandert niets aan de absolute bevoegdheid van de kantonrechter.
De kantonrechter behandelt onder meer vorderingen tot en met € 25.000, de rente tot de dag van dagvaarding inbegrepen, tenzij de rechtstitel dat bedrag te boven gaat en wordt betwist. Daarnaast behandelt hij ongeacht het bedrag onder meer zaken over arbeid, agentuur, huur en consumentenkoop (artikel 93 Rv). Relatief bevoegd is in beginsel de rechter van de woonplaats van de gedaagde (artikel 99 Rv); bij een onrechtmatige daad is ook de rechter van de plaats van het schadebrengende feit bevoegd (artikel 102 Rv).
Een binnenlandse forumkeuze maakt de gekozen rechter bij uitsluiting bevoegd (artikel 108 lid 1 Rv). Bij een vordering tot en met € 25.000, een individuele arbeidsovereenkomst en bepaalde huur- en consumentenzaken heeft zo’n beding geen gevolg, tenzij het is gesloten na het ontstaan van het geschil of de beschermde partij zelf naar de aangewezen rechter gaat (artikel 108 lid 2 Rv). Het verweer dat de rechter relatief onbevoegd is, voer je vóór alle weren ten gronde (artikel 110 lid 1 Rv).
Hoe stel je vast welke rechter bevoegd is?
Begin je bij een rechter zonder rechtsmacht, dan kan hij zich onbevoegd verklaren en begin je opnieuw. Loop daarom deze stappen langs:
- Waar woont of zit de gedaagde: in een EU-lidstaat (Brussel I bis) of daarbuiten (artikel 2-14 Rv)?
- Staat er een forumkeuze in het contract of in aanvaarde algemene voorwaarden, en is die exclusief?
- Is er een exclusieve bevoegdheid (artikel 24 Brussel I bis) of een beschermde partij, zoals een consument of werknemer?
- Biedt een bijzondere grond een keuze, zoals de plaats van levering of de plaats van het schadebrengende feit?
Hoe je daarna de procedure start, de dagvaarding in het buitenland betekent en het vonnis laat uitvoeren, lees je op onze pagina over een procedure opstarten tegen een buitenlands bedrijf. Wil je weten of je in Nederland kunt procederen, laat je positie dan toetsen door onze advocaat handelsgeschillen in Amsterdam.
Veelgestelde vragen over de bevoegde rechter bij internationale geschillen
Welke rechter is bevoegd bij een internationaal geschil?
Woont of zit de gedaagde in een EU-lidstaat, dan is in beginsel de rechter van die lidstaat bevoegd (artikel 4 Brussel I bis), tenzij een bijzondere regel, een exclusieve bevoegdheid of een forumkeuze iets anders bepaalt. Zit de gedaagde buiten de EU, dan bepaalt de Nederlandse rechter zijn rechtsmacht in beginsel met de artikelen 2 tot en met 14 Rv, tenzij een verdrag zoals het Verdrag van Lugano iets anders regelt. De regels van Brussel I bis over exclusieve bevoegdheid en forumkeuze gelden ook dan (artikel 6 lid 1 Brussel I bis).
Wat is het verschil tussen rechtsmacht en bevoegdheid?
Rechtsmacht gaat over de vraag of de rechter van een land de zaak mag behandelen. Bevoegdheid gaat over de vraag welke rechter binnen dat land de zaak behandelt: kantonrechter of rechtbank (absolute bevoegdheid, artikel 93 Rv) en in welke plaats (relatieve bevoegdheid, onder meer artikel 99 Rv).
Kun je een buitenlands bedrijf voor de Nederlandse rechter dagvaarden?
Ja, als de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft. Bij een bedrijf in de EU kan dat bijvoorbeeld als de zaken volgens de overeenkomst in Nederland moesten worden geleverd (artikel 7 punt 1 Brussel I bis) of als partijen de Nederlandse rechter hebben gekozen (artikel 25).
Is een forumkeuze in algemene voorwaarden geldig?
Dat kan, als de voorwaarden deel uitmaken van de overeenkomst. Binnen de EU moet het beding schriftelijk zijn gesloten of bevestigd, of passen bij de gewoonten tussen partijen of een bekend internationaal handelsgebruik (artikel 25 lid 1 Brussel I bis). Dat geldt ook als je wederpartij buiten de EU zit. Kies je de rechter van een land buiten de EU en geldt het Nederlandse commune recht, dan volstaat als bewijs een door de wederpartij uitdrukkelijk of stilzwijgend aanvaarde verwijzing naar de voorwaarden (artikel 8 lid 5 Rv).
Wat gebeurt er als je een zaak begint bij een rechter zonder rechtsmacht?
Verschijnt een gedaagde uit een andere lidstaat niet, dan moet de rechter uit zichzelf onderzoeken of hij volgens Brussel I bis bevoegd is en zich anders onbevoegd verklaren (artikel 28 lid 1). Verschijnt de gedaagde zonder de bevoegdheid te betwisten, dan wordt de rechter in beginsel bevoegd (artikel 26 lid 1), behalve bij een exclusieve bevoegdheid van artikel 24.
Primaire bronnen
- Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (geldend vanaf 14 juli 2026): artikel 1, 2, 6, 6a, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 93, 99, 102, 108, 110 en 767
- Verordening (EU) nr. 1215/2012 (Brussel I bis), artikel 1, 4-8, 17-26, 28, 31, 35, 63, 66 en 73
- HvJ EU 8 februari 2024, C-566/22, Inkreal (ECLI:EU:C:2024:123)
Advocatenkantoor in Amsterdam voor internationale geschillen
MAAK Advocaten behartigt graag je belangen en onze advocaten hebben de kennis en ervaring die je zoekt. De bevoegde Nederlandse rechter bij internationale geschillen is belangrijk direct vast te stellen, voordat procedures worden opgestart. Door cliënten worden we aanbevolen vanwege onze daadkrachtige, to-the-point en praktische oplossingen. Voor al je vragen rondom internationale geschillen staan we je dan ook graag bij met advies en juridische ondersteuning. Onze ervaren advocaat commercial law, Remko Roosjen, staat je graag als eerste te woord en bespreekt met je de zaak en de uitdagingen bij internationale geschillen, en vragen waarbij de bevoegdheid van de rechter speelt.
Heb je een andere juridische vraag, dan kunnen onze advocaten in Amsterdam je mogelijk ook ondersteunen, of aan een geschikte partner doorverwijzen. Je belang staat bij ons te allen tijde voorop en we zoeken graag naar praktische oplossingen en snel resultaat. Neem contact op met onze advocaat contractenrecht in Amsterdam en ontdek je mogelijkheden.
De juridische informatie in deze blog is uitsluitend bedoeld voor algemene informatieve doeleinden, en geen juridisch advies door een advocaat. Hoewel wij als Nederlands advocatenkantoor in Amsterdam streven naar nauwkeurigheid en actualiteit van de verstrekte juridische informatie, kunnen onze advocaten niet garanderen dat alle informatie volledig, juist of actueel is en accepteren wij geen aansprakelijkheid. Voor persoonlijk juridisch advies, raadpleeg altijd een bevoegde juridische professional, zoals onze advocaten.
