Nietig betekent dat een rechtshandeling, zoals een overeenkomst of een beding, vanaf het begin geen rechtsgevolg heeft. Dat geldt bijvoorbeeld bij strijd met de goede zeden of de openbare orde (artikel 3:40 BW) of bij een ontbrekende voorgeschreven vorm (artikel 3:39 BW). Bij een overeenkomst wil “nietig verklaard” zeggen dat de rechter heeft vastgesteld dat de handeling nietig is. Een vernietigbare handeling geldt juist totdat iemand haar vernietigt.
Wat betekent nietig?
In het materiële recht betekent nietigheid dat het beoogde rechtsgevolg van een rechtshandeling niet intreedt. De handeling wordt vanaf het begin als ongeldig beschouwd. Zo zijn rechtshandelingen die niet in de voorgeschreven vorm zijn verricht nietig, tenzij uit de wet anders voortvloeit (artikel 3:39 BW). Bij een geschil kan de rechter op vordering van een betrokkene voor recht verklaren dat een rechtshandeling nietig is (artikel 3:302 BW).
Wanneer is een dagvaarding nietig?
In het burgerlijk procesrecht leidt een vormfout niet altijd tot nietigheid. De voorschriften voor de dagvaarding gelden “op straffe van nietigheid” (artikel 120 lid 1 Rv), maar een gebrek kan vóór de roldatum bij exploot worden hersteld (artikel 120 lid 2 Rv). Verschijnt de gedaagde niet, dan verleent de rechter geen verstek, maar beveelt hij herstel; alleen als aannemelijk is dat de dagvaarding de gedaagde door het gebrek niet heeft bereikt, spreekt hij de nietigheid uit (artikel 121 Rv). Verschijnt de gedaagde wel en beroept hij zich op de nietigheid, dan verwerpt de rechter dat beroep als het gebrek hem niet onredelijk in zijn belangen heeft geschaad (artikel 122 lid 1 Rv). Voor de betekening van exploten geldt een vergelijkbare regel (artikel 66 Rv).
Wat is het verschil tussen nietig en vernietigbaar?
Nietigheid
– Definitie: Een rechtshandeling is nietig als zij door inhoud of strekking in strijd is met de goede zeden of de openbare orde (artikel 3:40 lid 1 BW), als zij in strijd is met een dwingende wetsbepaling (artikel 3:40 lid 2 BW) of als zij niet in de voorgeschreven vorm is verricht (artikel 3:39 BW). Beschermt de geschonden bepaling alleen één partij bij een meerzijdige rechtshandeling, dan is de handeling in beginsel alleen vernietigbaar. Bepalingen die niet de strekking hebben de geldigheid aan te tasten, leiden niet tot nietigheid (artikel 3:40 lid 3 BW).
– Gevolgen: De nietigheid werkt van rechtswege: niemand hoeft de handeling eerst te vernietigen. Wat al is gepresteerd, is zonder rechtsgrond gegeven en kan worden teruggevorderd als onverschuldigd betaald (artikel 6:203 BW).
– Voorbeelden: Een afspraak in een arbeidsovereenkomst over loon onder het wettelijk minimumloon is nietig, omdat bedingen die strijdig zijn met de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag nietig zijn (artikel 19 Wml). De rest van de arbeidsovereenkomst blijft in beginsel bestaan (artikel 3:41 BW).
– Definitie: Bij vernietigbaarheid is de rechtshandeling aanvankelijk geldig, maar kan deze later worden vernietigd door een partij die daartoe bevoegd is. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren bij wilsgebreken zoals dwaling (artikel 6:228 BW) of bedrog (artikel 3:44 BW).
– Gevolgen: Vernietiging gebeurt met een buitengerechtelijke verklaring of een rechterlijke uitspraak (artikel 3:49 BW) en werkt terug tot het moment waarop de rechtshandeling is verricht (artikel 3:53 lid 1 BW). De rechtsvordering tot vernietiging verjaart na drie jaar; het begin verschilt per grond, bij dwaling of bedrog bijvoorbeeld de ontdekking ervan (artikel 3:52 lid 1 BW). Om een vordering af te weren die op de handeling steunt, kun je de vernietigingsgrond altijd inroepen (artikel 3:51 lid 3 BW). Bevestig je de handeling nadat de verjaringstermijn is gaan lopen, dan vervalt je bevoegdheid (artikel 3:55 BW).
– Voorbeelden: Een koopovereenkomst waarbij de koper bedrogen is over de staat van het product kan worden vernietigd.
Welke soorten nietigheid zijn er?
Je kunt de volgende vormen onderscheiden:
- Nietigheid wegens een vormgebrek: de rechtshandeling is niet in de voorgeschreven vorm verricht (artikel 3:39 BW).
- Nietigheid wegens inhoud of strekking: strijd met de goede zeden, de openbare orde of een dwingende wetsbepaling (artikel 3:40 BW).
- Partiële nietigheid: betreft de nietigheidsgrond maar een deel van de rechtshandeling, dan blijft de rest in stand, voor zover die niet in onverbrekelijk verband staat met het nietige deel (artikel 3:41 BW).
- Conversie: beantwoordt een nietige rechtshandeling zo sterk aan een andere, geldige rechtshandeling dat aangenomen moet worden dat partijen die zouden hebben verricht, dan krijgt zij de werking van die andere handeling, tenzij dat onredelijk is tegenover een belanghebbende die geen partij was (artikel 3:42 BW).
- Procesrechtelijke nietigheid: een gebrek in een exploot, zoals een dagvaarding, kan tot nietigheid leiden, maar is vaak te herstellen (artikelen 66 en 120-122 Rv).
Nietigheid en vernietigbaarheid zijn beide juridische concepten die betrekking hebben op de geldigheid van rechtshandelingen, maar ze verschillen aanzienlijk in hun werking en gevolgen.
Voor rechterlijke uitspraken geldt iets anders. Het gesloten stelsel van rechtsmiddelen brengt mee dat je een gebrek in een uitspraak in beginsel alleen kunt aanvoeren met het rechtsmiddel dat ertegen openstaat, zoals verzet, hoger beroep of cassatie.
Samenvattend: nietig betekent dat een rechtshandeling geen rechtsgevolg heeft, door een vormgebrek of door strijd met de goede zeden, de openbare orde of een dwingende wetsbepaling. In het procesrecht leidt een gebrek niet altijd tot nietigheid: vaak is herstel mogelijk, en de rechter kijkt naar het nadeel voor de wederpartij.
Veelgestelde vragen over nietigheid
Wat betekent nietig verklaard?
Bij een overeenkomst of een andere vermogensrechtelijke rechtshandeling betekent het dat een rechter heeft vastgesteld dat een rechtshandeling nietig is. De rechter maakt de handeling dan niet ongeldig; hij stelt vast dat zij vanaf het begin geen rechtsgevolg had. Iemand die bij de rechtsverhouding betrokken is, kan zo’n verklaring voor recht vorderen (artikel 3:302 BW). Bij een vernietigbare handeling vernietigt de rechter de handeling zelf (artikel 3:51 lid 1 BW).
Wat betekent “op straffe van nietigheid”?
Dat een voorschrift moet worden nageleefd, omdat de handeling anders nietig is. Zo zijn de voorschriften voor een dagvaarding op straffe van nietigheid gesteld (artikel 120 lid 1 Rv). Een gebrek in een dagvaarding is vaak te herstellen, en de rechter verwerpt een beroep op nietigheid als de gedaagde niet onredelijk in zijn belangen is geschaad (artikelen 120 lid 2 en 122 Rv).
Is de hele overeenkomst nietig als één beding nietig is?
Niet altijd. Betreft de nietigheidsgrond maar een deel van de rechtshandeling, dan blijft de rest in stand, voor zover die gelet op inhoud en strekking niet in onverbrekelijk verband staat met het nietige deel (artikel 3:41 BW).
Hoe lang kun je een overeenkomst laten vernietigen?
De rechtsvordering tot vernietiging verjaart drie jaar na het moment dat de wet per grond noemt, bijvoorbeeld drie jaar na ontdekking van dwaling of bedrog (artikel 3:52 lid 1 BW). Om een vordering af te weren die op de overeenkomst steunt, kun je de vernietigingsgrond ook na die termijn inroepen (artikel 3:51 lid 3 BW), tenzij je bevoegdheid door bevestiging of het verlopen van een gestelde keuzetermijn is vervallen (artikel 3:55 BW). Voor het inroepen van nietigheid geldt zo’n termijn niet. Een vordering tot terugbetaling van wat je op grond van een nietige overeenkomst hebt betaald, verjaart wel: in beginsel vijf jaar nadat je met de vordering en de ontvanger bekend bent geworden, en in ieder geval twintig jaar nadat de vordering is ontstaan (artikel 3:309 BW).
Wat gebeurt er met betalingen bij een nietige overeenkomst?
Wat op grond van een nietige overeenkomst is betaald of geleverd, is zonder rechtsgrond gegeven. Je kunt het terugvorderen als onverschuldigd betaald (artikel 6:203 BW). Na vernietiging geldt hetzelfde, omdat de vernietiging terugwerkt (artikel 3:53 lid 1 BW); de rechter kan die werking wel beperken als de gevolgen moeilijk ongedaan te maken zijn (artikel 3:53 lid 2 BW).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:39, 3:40, 3:41, 3:42, 3:44, 3:49, 3:51, 3:52, 3:53, 3:55, 3:302 en 3:309
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:203 en 6:228
- Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: artikel 66, 120, 121 en 122
- Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag, artikel 19
Wanneer schakel je een advocaat in bij nietigheid?
MAAK Advocaten behartigt graag je belangen en onze advocaten hebben de kennis en ervaring die je zoekt. Door cliënten worden we aanbevolen vanwege onze daadkrachtige, to-the-point en praktische oplossingen. Voor al je vragen rondom nietigheid staan we je dan ook graag bij met advies en juridische ondersteuning. Onze ervaren advocaat commercial law, Remko Roosjen, sta je graag als eerste te woord en hij bespreekt met je de zaak en de uitdagingen die voorliggen.
Wat kan ons advocatenkantoor betekenen bij nietigheid?
Twijfel je of een contract, beding of besluit wel geldig is? Neem contact op met ons advocatenkantoor in Amsterdam. Wij staan ondernemers, bestuurders en aandeelhouders bij die zich op nietigheid willen beroepen, en partijen die zich juist tegen zo’n beroep moeten verweren.
Het onderscheid tussen nietig en vernietigbaar is niet academisch. Een nietige rechtshandeling heeft geen rechtsgevolg en niemand hoeft haar te vernietigen. Een vernietigbare rechtshandeling geldt daarentegen gewoon, totdat een gerechtigde haar vernietigt, en de rechtsvordering tot vernietiging verjaart. Wie dat verschil verkeerd inschat, laat een termijn verlopen of onderneemt actie die niet nodig was.
In de praktijk speelt het vooral bij algemene voorwaarden die niet ter hand zijn gesteld, bij besluiten die zonder de vereiste oproeping of goedkeuring zijn genomen, en bij bedingen die in strijd zijn met dwingend recht. Wij beoordelen welke sanctie de wet aan het gebrek verbindt en wat dat voor je positie betekent.
Loopt het uit op een procedure, dan voeren onze advocaten dat verweer of die vordering voor je. Daarnaast toetsen wij je modelcontracten en besluitvormingsprocedures, zodat gebreken niet ontstaan.
Wil je weten of je contract of besluit standhoudt? Neem contact op met ons advocatenkantoor in Amsterdam voor een gesprek met een advocaat contractenrecht.
