De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) handhaaft voedselveiligheid en warenwetgeving door bestuurlijke sancties zoals boetes, dwangsommen en bedrijfssluitingen. Handhaving vindt plaats via onaangekondigde inspecties waarbij overtredingen worden ingedeeld in klassen A tot D, met sancties variërend van € 525 tot € 820.000 afhankelijk van ernst en bedrijfsomvang.
De NVWA bewaakt regelgeving en veiligheid van voedsel en consumentenproducten in diverse branches, waaronder horeca, retail en levensmiddelenindustrie. De toezichthouder controleert of ondernemingen voldoen aan wettelijke voorschriften zoals hygiënecodes, etikettering en allergeninformatie. Een inspectie door de NVWA gebeurt altijd onaangekondigd. U heeft recht om tijdens een inval uw advocaat te bellen en deze bij het onderzoek aanwezig te laten zijn.
Welke overtredingscategorieën onderscheidt de NVWA bij handhaving?
De NVWA classificeert overtredingen in vier klassen: klasse A voor complexe voedselfraude, klasse B voor ernstige risico’s waarbij onveilige producten worden verkocht, klasse C voor mogelijke gezondheidsrisico’s, en klasse D voor geringe overtredingen zonder noemenswaardige risico’s.
Klasse A betreft complexe fraude met voedsel, zoals het paardenvleesschandaal. Deze overtredingen worden overgedragen aan de Inlichtingen- en Opsporingsdienst (IOD) voor strafrechtelijk onderzoek. Klasse B omvat ernstige overtredingen waarbij risico bestaat voor gezondheid van mens, dier of milieu door onveilige producten. Bij deze categorie volgt binnen vier maanden een herinspectie en kan de NVWA direct bestuursdwang, dwangsommen of boetes opleggen.
Klasse C overtredingen betreffen een mogelijk risico voor de volksgezondheid. De NVWA legt hierbij een schriftelijke waarschuwing op en voert binnen vier maanden een herinspectie uit. Daarnaast kunnen bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten worden ingezet om de overtreding te beëindigen. Klasse D betreft geringe overtredingen zonder of met nauwelijks gezondheidsrisico. De bevindingen worden vastgelegd in een bedrijfsdossier en tijdens een volgende reguliere inspectie wordt beoordeeld of de overtreding is opgeheven.
Bestuurlijke instrumenten bij voedselveiligheidsovertredingen
De NVWA past verschillende bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten toe om naleving af te dwingen. Last onder dwangsom betekent dat een ondernemer een geldbedrag moet betalen als de overtreding niet binnen de gestelde termijn wordt opgeheven. De dwangsom bedraagt vaak € 25.000 per overtreding. Last onder bestuursdwang houdt in dat de NVWA zelf maatregelen treft om de overtreding te beëindigen, bijvoorbeeld door producten te vernietigen of te laten vernietigen.
Daarnaast kan de NVWA het volgende opleggen:
- Sluiting van een bedrijf bij ernstige hygiënetekortkomingen
- Schorsen of intrekken van vergunningen en erkenningen
- In officiële bewaring plaatsen van producten
- Opdracht tot invoering van goede hygiënische procedures
- Vervoersverbod voor bepaalde producten
- Stilleggen van productie
De NVWA legde in 2021 ruim 6.600 handhavingsmaatregelen op, gemiddeld 18 per dag. Hiervan waren meer dan 6.000 boetes. In de vleessector houdt de NVWA permanent toezicht bij slachthuizen in de pluimvee- en roodvleessector. Ook allergeneninformatie vormt sinds enkele jaren een vast onderdeel van inspecties. In 2021 inspecteerde de toezichthouder ruim 5.000 bedrijven op allergeneninformatie, waarbij 63% niet voldeed aan de wetgeving.
Hoe hoog zijn bestuurlijke boetes voor overtredingen van de Warenwet?
Bestuurlijke boetes voor overtreding van voedsel- en warenwetgeving variëren van € 525 tot € 2.100 per overtreding volgens standaardtarieven. Voor grote ondernemingen met meer dan 50 werknemers verdubbelt het boetebedrag, terwijl recidive leidt tot verhoging met 25 tot 50 procent.
De totaalboete kan flink oplopen doordat de NVWA per afzonderlijke overtreding een boete oplegt. Een onderneming die meerdere overtredingen tegelijkertijd begaat, ontvangt dus een optelsom van boetes. In extreme gevallen kan de boete oplopen tot € 820.000 volgens de Warenwet. Voor reclame met medische claims gelden boetes volgens de Geneesmiddelenwet, variërend tussen € 450 en € 450.000.
Boetehoogte hangt af van drie factoren: het type overtreding, de bedrijfsomvang en eventuele eerdere overtredingen. Bij opzettelijke overtredingen kan de NVWA een boete opleggen ter hoogte van 1% van de jaaromzet met een maximum van € 900.000. In 2022 legde de NVWA een boete op van € 3.480.000 aan een levensmiddelenhandelaar die rijst verkocht met schadelijke stoffen. Een jaar eerder ontving een versnijder van vlees een boete van € 500.000 wegens onvolledige meldingen bij mogelijke Salmonellabesmetting.
Wat is de meldplicht voor levensmiddelenbedrijven?
Levensmiddelenbedrijven moeten onmiddellijk een GFL-melding doen via de NVWA-website wanneer een levensmiddel dat in de handel is gebracht onveilig blijkt of schadelijk kan zijn voor de menselijke gezondheid. Deze meldplicht rust op alle partijen in de keten die weten of behoren te weten dat een product onveilig is.
Volgens de Algemene Levensmiddelen Verordening geldt de meldplicht zodra een product de directe controle van het bedrijf heeft verlaten en onveilig is. Ook bij producten die mogelijk schadelijk zijn voor de gezondheid geldt de meldplicht, ongeacht of het product het bedrijf al heeft verlaten. De NVWA kan aan elke partij in de keten zelfstandig een sanctie opleggen voor het niet of niet tijdig melden van onveilige producten.
Traceerbaarheid vormt een cruciale bouwsteen van voedselveiligheid. Ondernemingen moeten een systeem hanteren waarmee zij binnen vier uur kunnen aantonen wie hun leveranciers zijn en aan welke afnemers zij hebben geleverd. Deze informatie stelt de NVWA in staat om bij geconstateerde risico’s snel producten uit de handel te nemen. Bedrijven moeten hun producten adequaat etiketteren of kenmerken om traceerbaarheid te waarborgen.
Wanneer is een levensmiddel juridisch onveilig volgens Nederlandse wetgeving?
Een levensmiddel is onveilig wanneer het schadelijk is voor de gezondheid of ongeschikt voor menselijke consumptie. De beoordeling omvat normale gebruiksomstandigheden, informatie op het etiket en algemeen beschikbare consumenteninformatie over gezondheidseffecten.
Voor schadelijkheid beoordeelt de NVWA effecten op korte en lange termijn voor de gezondheid, mogelijke effecten op nakomelingen, cumulatieve toxische effecten en bijzondere fysieke gevoeligheden bij specifieke consumentengroepen zoals allergieën of intoleranties. Ongeschiktheid voor consumptie ontstaat door verontreiniging met vreemd materiaal, verrotting, kwaliteitsverlies of bederf waardoor het product onaanvaardbaar wordt voor menselijke consumptie.
Levensmiddelen omvatten alle stoffen en producten, verwerkt of onverwerkt, die bestemd zijn voor menselijke consumptie. Dit betreft grondstoffen, hulpstoffen, additieven, halffabricaten en eindproducten. Ondernemingen moeten in alle stadia van productie, verwerking en distributie controleren of levensmiddelen voldoen aan de toepasselijke wetgeving. Onveilige producten mogen niet in de handel worden gebracht.
Hoe werkt een recall bij voedselveiligheidsincidenten?
Een recall betekent het uit de handel nemen en eventueel terughalen van producten door de producent, gecombineerd met het informeren van consumenten. Deze verplichting rust rechtstreeks op de producent zonder dat de NVWA hiervoor een besluit hoeft te nemen. Wanneer een bedrijf weigert een recall uit te voeren, kan de NVWA dit afdwingen via een last onder dwangsom of achteraf een boete opleggen.
De term recall omvat verschillende maatregelen: stil terugroepen bij verkoopkanalen voordat het product aan consumenten is verkocht, publiekelijk waarschuwen voor onveilige producten, of daadwerkelijk terughalen van producten bij de consument. De begunstigingstermijn kan zeer kort zijn – de rechter oordeelde dat vier uur onder omstandigheden niet onredelijk kort was voor het uitvoeren van een recall.
Ondernemingen moeten zelf beoordelen of zij een product als mogelijk onveilig beschouwen. Deze beoordeling kan complex zijn, vooral bij het bepalen van de aard en ernst van de schadelijkheid. Bedrijven doen er verstandig aan procedures te hebben voor signalen over mogelijk onveilige levensmiddelen, zoals klachten van consumenten. Laat een ondernemer na consumenten te informeren over redenen voor terugroeping, dan kan de NVWA dit zelf doen met mogelijke reputatieschade.
Welke rechtsmiddelen heeft een ondernemer tegen NVWA-handhaving?
Tegen een dwangsom, bestuursdwang of bestuurlijke boete van de NVWA staan bezwaar en beroep open bij de bestuursrechter. Daarnaast kan een ondernemer een voorlopige voorziening vragen om schorsing van de sanctie of het handhavingsinstrument te bewerkstelligen tijdens de bezwaarprocedure.
Bij constatering van een overtreding meldt de NVWA dit eerst aan de overtreder. Degene die de aanschrijving ontvangt heeft de mogelijkheid zelf de overtreding te beëindigen voordat daadwerkelijk een sanctie wordt opgelegd. Een schriftelijke waarschuwing bij klasse C overtredingen vormt geen besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht en daartegen staat geen bezwaar open.
De voorlopige voorzieningsprocedure bij de bestuursrechter biedt uitkomst bij spoedeisende situaties die schadelijk zijn voor de ondernemer. De bestuursrechter kan een voorlopige maatregel treffen voor de duur van de bezwaar- of beroepsprocedure. Deze procedure is cruciaal wanneer bijvoorbeeld een bedrijfssluiting acute inkomstenderving veroorzaakt of wanneer een boete directe liquiditeitsproblemen creëert.
Hoe vaak controleert de NVWA branches op voedselveiligheid?
De NVWA voert regelmatig onaangekondigde inspecties uit in horeca, retail, levensmiddelenindustrie en bij slachthuizen. In de vleessector houdt de toezichthouder permanent toezicht bij slachthuizen in de pluimvee- en roodvleessector vanuit het belang van dierenwelzijn en producthygiëne. Een reguliere inspectie kan overgaan in een strafrechtelijk onderzoek wanneer de inspecteur ernstige overtredingen constateert.
De frequentie van inspecties hangt af van risicocategorie, eerdere overtredingen en klachten. Bedrijven met een goed track record ontvangen minder frequente controles, terwijl bedrijven met eerdere tekortkomingen intensiever worden gecontroleerd. Recente cijfers tonen aan dat de NVWA jaarlijks meer dan 6.000 bedrijven inspecteert op diverse aspecten van voedselveiligheid en productinformatie.
Specifieke aandachtspunten bij NVWA-inspecties
Inspecteurs letten op naleving van hygiënecodes die per brancheorganisatie verschillen. Een bedrijf dat werkt volgens de hygiënecode van zijn branche voldoet daarmee aan wettelijke voorschriften van voedselveiligheid. Hygiëne-eisen omvatten temperatuurregistratie bij opslag en bereiding, scheidingsmethoden tussen rauwe en bereide producten, persoonlijke hygiëne van medewerkers en reiniging van werkruimtes en apparatuur.
Etikettering vormt een ander belangrijk aandachtspunt. Producten moeten correcte informatie bevatten over ingrediënten, houdbaarheidsdatum, herkomst en voedingswaarde. Bij gebruik van voedings- of gezondheidsclaims op verpakkingen moet de ondernemer wetenschappelijk kunnen onderbouwen dat de claim klopt. De NVWA controleert of claims voldoen aan de Europese Verordening inzake voedings- en gezondheidsclaims. Vergelijkende claims moeten betrekking hebben op producten die tot een vergelijkbare productgroep behoren en een vergelijkbare plaats innemen in het voedingspatroon.
Wat gebeurt er na een klasse B overtreding?
Bij een klasse B overtreding moet de overtreding onmiddellijk of binnen een bepaalde termijn worden opgeheven. De NVWA past direct bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten toe zoals bestuursdwang, dwangsom of bestuurlijke boete. Vervolgens vindt uiterlijk binnen vier maanden een herinspectie plaats om te controleren of afdoende corrigerende maatregelen zijn genomen.
Naast bestuurlijke sancties kan de NVWA bij klasse B overtredingen ook een strafrechtelijke vervolging starten. De combinatie van bestuurlijke en strafrechtelijke handhaving betekent dat een ondernemer zowel een boete kan ontvangen als strafrechtelijk kan worden vervolgd voor dezelfde overtreding. Dit dubbele sanctiestelsel versterkt de handhavingskracht van de NVWA bij ernstige voedselveiligheidsovertredingen.
De herinspectie beoordeelt of de ondernemer concrete maatregelen heeft getroffen om herhaling te voorkomen. Voorbeelden zijn aanpassing van werkprocessen, training van personeel, vernieuwing van apparatuur of implementatie van extra controlemechanismen. Blijkt bij herinspectie dat de situatie onvoldoende is verbeterd, dan volgen aanvullende sancties of kan de NVWA overgaan tot sluiting van het bedrijf.
Wat zijn uw rechten tijdens een inval van de NVWA?
Tijdens een onaangekondigde inspectie heeft u als ondernemer specifieke rechten. U mag uw advocaat bellen en deze bij het onderzoek laten aanwezig zijn voordat u vragen beantwoordt of documenten overhandigt. Inspecteurs zijn bevoegd om bedrijfsruimtes te betreden, monsters te nemen, documenten in te zien en werknemers te ondervragen. Weigert u medewerking, dan kan de NVWA bestuursdwang toepassen.
Een reguliere inspectie kan escaleren naar een strafrechtelijk onderzoek. Op dat moment gelden andere rechten zoals het zwijgrecht en het recht op rechtsbijstand voordat verklaringen worden afgelegd. Herken de overgang van bestuursrechtelijk naar strafrechtelijk onderzoek door te letten op cautiewaarschuwingen en de aanwezigheid van opsporingsambtenaren naast inspecteurs. Raadpleeg tijdig juridisch advies om te voorkomen dat u belastende verklaringen aflegt die later tegen u kunnen worden gebruikt.
De begunstigingstermijn bij een last moet lang genoeg zijn om realistisch aan de opgelegde eisen te kunnen voldoen. In de praktijk hanteert de NVWA echter zeer korte termijnen. Vindt u de termijn te kort, dan kunt u dit aanvechten via een voorlopige voorziening bij de bestuursrechter. Documenteer zorgvuldig welke stappen u direct na de aanschrijving onderneemt om de overtreding op te heffen. Deze documentatie kan cruciaal zijn in een bezwaar- of beroepsprocedure.
Neem contact op met een gespecialiseerd advocatenkantoor in bestuursrecht voor persoonlijk juridisch advies over uw specifieke situatie bij handhaving door de NVWA. Tijdige juridische bijstand voorkomt vaak escalatie en verhoogt de kans op een succesvolle verdediging tegen opgelegde sancties.
