Tekortschieten bij een overeenkomst betekent dat een partij haar verplichtingen niet, niet op tijd of niet goed nakomt. Is zo’n tekortkoming toerekenbaar, dan moet zij de schade vergoeden (artikel 6:74 BW). De wederpartij kan de overeenkomst ook ontbinden (artikel 6:265 BW). Kan nog worden nagekomen, dan is daarvoor in de regel eerst verzuim nodig, meestal na een ingebrekestelling (artikel 6:82 BW).
Wanneer je een commerciële overeenkomst sluit, ontstaan daaruit over en weer verplichtingen. Komt een partij een verplichting niet of niet goed na, dan is er sprake van een tekortkoming. Dat kan op veel manieren: een leverancier levert niet (op tijd), of de geleverde zaak heeft een gebrek. Ook de afnemer kan tekortschieten, bijvoorbeeld als hij de gekochte zaak niet afneemt terwijl hij daartoe wel verplicht is. Een toerekenbare tekortkoming heet ook wel wanprestatie: de schuldenaar moet dan de schade van de wederpartij vergoeden (artikel 6:74 BW). Je kunt ook nakoming vorderen (artikel 3:296 BW), zolang nakoming niet blijvend onmogelijk is. Een voorbeeld waarin de vraag speelt of een tekortkoming kan worden toegerekend, is vertraging of niet-levering door het coronavirus. Als advocaat contractenrecht krijg ik vaak de vraag óf, en onder welke voorwaarden, het ontbinden van een koopovereenkomst (bijvoorbeeld van een machine of productielijn) mogelijk is. Daarbij is het belangrijk of eerst een ingebrekestelling nodig is, waarin je de wederpartij een termijn geeft om alsnog na te komen. Over die vraag wees de Hoge Raad in 2020 een arrest, waarvan ik hieronder de belangrijkste punten voor de praktijk bespreek.
Wat is een toerekenbare tekortkoming?
Een tekortkoming kan de schuldenaar worden toegerekend als zij te wijten is aan zijn schuld, of als zij krachtens de wet, een rechtshandeling of de in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt (artikel 6:75 BW). Is dat niet zo (overmacht), dan hoeft de schuldenaar geen schadevergoeding te betalen (artikel 6:74 lid 1 BW). Ontbinden kan dan wel: artikel 6:265 lid 1 BW spreekt van “iedere tekortkoming”, ook een niet-toerekenbare. De schadevergoeding na ontbinding is in dat geval beperkt tot het voordeel dat de schuldenaar door de tekortkoming heeft genoten (artikel 6:277 lid 2 en 6:78 BW).
Daarnaast mag je je eigen prestatie opschorten zolang de wederpartij haar verbintenis niet nakomt. Bij gedeeltelijke of niet behoorlijke nakoming mag dat alleen voor zover de tekortkoming de opschorting rechtvaardigt (artikel 6:262 BW).
Wanneer is sprake van verzuim?
Stel je sluit een koopovereenkomst voor de verkoop en levering van een zaak, bijvoorbeeld een machine (in het arrest van de Hoge Raad betrof het een mondeling gesloten koopovereenkomst van een pand dat uiterlijk op een bepaalde datum zou worden afgenomen). Als verkoper heb je uit een gesprek met de koper een paar weken voorafgaand aan de beoogde afname afgeleid dat de koper tekort zou gaan schieten (de zaak/machine wordt dan niet afgenomen). Kun je (en mag je) op basis van deze bekende informatie de koopovereenkomst ontbinden en is de koper aansprakelijk voor de schade door het niet afnemen? We zullen de zaak in een iets breder perspectief trekken, omdat de juridische relevantie ook voor maakbedrijven bij het tekortschieten bij een overeenkomst relevant is.
Wanneer mag je de overeenkomst ontbinden?
Soms hoef je niet te wachten tot de leverdatum is verstreken. Moet je uit een mededeling van de wederpartij afleiden dat zij zal tekortschieten, dan treden de gevolgen van niet-nakoming al in voordat de vordering opeisbaar is (artikel 6:80 lid 1 onder b BW). Dat geldt ook als vaststaat dat nakoming zonder tekortkoming onmogelijk zal zijn (onder a), en als je goede gronden hebt om een tekortkoming te vrezen en de wederpartij niet ingaat op een schriftelijke aanmaning, met opgave van die gronden, om zich binnen een redelijke termijn bereid te verklaren na te komen (onder c). Je kunt dan bijvoorbeeld de overeenkomst ontbinden, de zaak aan een ander verkopen en schadevergoeding vorderen. Voor ontbinding moet de wederpartij wel in verzuim zijn, voor zover nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is (artikel 6:265 lid 2 BW). De gebruikelijke route naar verzuim is een ingebrekestelling: een schriftelijke aanmaning met een redelijke termijn voor nakoming, waarna nakoming binnen die termijn uitblijft (artikel 6:82 lid 1 BW). Daarna hoef je niet langer te wachten: je kunt de overeenkomst ontbinden en, bij een toerekenbare tekortkoming, schadevergoeding vorderen. Wel moet de tekortkoming voldoende gewicht hebben. Volgens de Hoge Raad geeft, kort gezegd, alleen een tekortkoming van voldoende gewicht recht op ontbinding (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810, r.o. 3.5). Twijfel je daarover, laat je dan adviseren door een advocaat contractenrecht. Soms is een gedeeltelijke ontbinding een beter alternatief (artikel 6:265 lid 1 en 6:270 BW).
Wat zijn de gevolgen van ontbinding?
Je ontbindt buiten de rechter met een schriftelijke verklaring; je kunt de rechter ook vragen de ontbinding uit te spreken (artikel 6:267 BW). Ontbinding bevrijdt partijen van de verbintenissen die erdoor worden getroffen. Wat al is gepresteerd, moet ongedaan worden gemaakt: een betaalde koopprijs wordt terugbetaald en een geleverde zaak teruggegeven (artikel 6:271 BW). Ontbinding heeft geen terugwerkende kracht (artikel 6:269 BW). De partij wier tekortkoming de grond voor ontbinding was, moet de schade vergoeden die de wederpartij lijdt doordat de overeenkomst wordt ontbonden in plaats van nagekomen (artikel 6:277 lid 1 BW). Is de tekortkoming niet toerekenbaar, dan geldt dat alleen binnen de grenzen van artikel 6:78 BW (artikel 6:277 lid 2 BW).
Neem contact op
De bevoegdheid tot ontbinding is onderworpen aan een drietal eisen:
(i) er moet sprake zijn van een tekortkoming van de schuldenaar in de nakoming van een van haar verbintenissen;
(ii) die tekortkoming rechtvaardigt de ontbinding, tenzij zij gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt; het is aan de schuldenaar om de omstandigheden te stellen en zo nodig te bewijzen die onder deze uitzondering vallen (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810, r.o. 3.6);
(iii) voor zover nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is, moet de schuldenaar in verzuim verkeren.
Wanneer treedt verzuim in zonder ingebrekestelling?
Hiervoor besprak ik de hoofdregel: verzuim treedt in na een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn voor nakoming, als nakoming binnen die termijn uitblijft (artikel 6:82 lid 1 BW). Kan de schuldenaar tijdelijk niet nakomen, of blijkt uit zijn houding dat een aanmaning nutteloos zou zijn, dan volstaat een schriftelijke mededeling waaruit blijkt dat je hem aansprakelijk stelt voor het uitblijven van de nakoming (artikel 6:82 lid 2 BW). Dreigt de wederpartij tekort te schieten voordat de vordering opeisbaar is, dan kunnen de gevolgen van niet-nakoming in de gevallen van artikel 6:80 lid 1 BW al eerder intreden. Het oorspronkelijke tijdstip van opeisbaarheid blijft dan wel gelden voor de schadevergoeding wegens vertraging (artikel 6:80 lid 2 BW).
De wet noemt drie gevallen waarin het verzuim zonder ingebrekestelling intreedt (artikel 6:83 BW):
- wanneer een voor de voldoening bepaalde (fatale) termijn verstrijkt zonder dat de verbintenis is nagekomen, tenzij blijkt dat de termijn een andere strekking heeft;
- wanneer de verbintenis voortvloeit uit onrechtmatige daad of strekt tot schadevergoeding als bedoeld in artikel 74 lid 1 en de verbintenis niet terstond wordt nagekomen;
- wanneer de schuldeiser uit een mededeling van de schuldenaar moet afleiden dat deze in de nakoming van de verbintenis zal tekortschieten.
Wat besliste de Hoge Raad over de ingebrekestelling?
Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad heeft een ingebrekestelling niet de functie om het verzuim vast te stellen. Zij geeft de schuldenaar een laatste termijn om alsnog na te komen. Zo kan het tekortschieten nog worden hersteld. Blijft nakoming binnen die termijn uit, dan is de schuldenaar vanaf dat moment in verzuim. Daarom is pas sprake van een tekortkoming wegens niet tijdig presteren (als nakoming nog mogelijk is) wanneer de schuldenaar in verzuim is (HR 31 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:141, r.o. 3.2.2).
In die zaak had het hof de afspraak dat het pand “uiterlijk 31 december 2011” zou worden afgenomen, uitgelegd als een termijn die niet fataal was; die uitleg bleef in cassatie in stand. De mededeling van de koper op 6 december 2011 dat hij niet vóór eind 2011 kon afnemen, was onvoldoende voor het oordeel dat de verkoper moest afleiden dat de koper zou tekortschieten (artikel 6:83 onder c BW). Niet was gesteld dat de koper had gezegd dat hij ook na 31 december 2011 niet zou nakomen. De koper was dus niet in verzuim en het niet afnemen vóór die datum was nog geen tekortkoming. De Hoge Raad verwierp het cassatieberoep (r.o. 3.2.3-3.2.4).
Wat moet je doen als je contractspartij tekortschiet?
Schiet je contractspartij tekort, of dreigt zij tekort te schieten, stuur dan bij twijfel een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn voor nakoming. Zonder verzuim kun je de overeenkomst in de regel niet ontbinden en geen schadevergoeding vorderen, tenzij nakoming blijvend (of, voor ontbinding, tijdelijk) onmogelijk is (artikel 6:74 lid 2 en 6:265 lid 2 BW). In de gevallen van artikel 6:83 BW treedt het verzuim zonder ingebrekestelling in. Ontbind je buiten de rechter, dan doe je dat met een schriftelijke verklaring (artikel 6:267 lid 1 BW). Laat je positie vooraf toetsen en zorg dat je zeker bent van je zaak; zo voorkom je een hoop complicaties.
Veelgestelde vragen over tekortschieten bij een overeenkomst
Wat betekent tekortschieten?
Tekortschieten betekent dat iemand een verplichting niet, niet op tijd of niet goed nakomt. In het contractenrecht heet dat een tekortkoming in de nakoming. De wet schrijft het als één woord, “tekortschieten” (artikel 6:80 BW). Het is een scheidbaar werkwoord: “hij schiet tekort” en “hij is tekortgeschoten”.
Welk artikel regelt de tekortkoming in de nakoming?
De kern staat in Boek 6 BW. Artikel 6:74 BW regelt de schadevergoeding bij een toerekenbare tekortkoming en artikel 6:75 BW wanneer een tekortkoming toerekenbaar is. De artikelen 6:81 tot en met 6:83 BW regelen het verzuim en artikel 6:265 BW de ontbinding. Nakoming vorder je op grond van artikel 3:296 BW.
Wat is een fatale termijn?
Een fatale termijn is een termijn voor de nakoming waarvan het verstrijken zonder nakoming direct verzuim oplevert, zonder ingebrekestelling, tenzij blijkt dat de termijn een andere strekking heeft (artikel 6:83 onder a BW). Of een termijn fataal is, is een kwestie van uitleg van de overeenkomst. In HR 31 januari 2020 (ECLI:NL:HR:2020:141) bleef het oordeel van het hof in stand dat “uiterlijk 31 december 2011” in die zaak geen fatale termijn was. Wil je een fatale termijn, spreek dat dan uitdrukkelijk af.
Heb je altijd een ingebrekestelling nodig?
Nee. Verzuim treedt zonder ingebrekestelling in bij het verstrijken van een fatale termijn, bij een verbintenis uit onrechtmatige daad of tot schadevergoeding die niet terstond wordt nagekomen, en als je uit een mededeling van de schuldenaar moet afleiden dat hij zal tekortschieten (artikel 6:83 BW). Is nakoming blijvend onmogelijk, dan is geen verzuim nodig (artikel 6:74 lid 2 BW). In de overige gevallen is een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn de regel (artikel 6:82 lid 1 BW).
Wat kun je doen als de wederpartij de overeenkomst niet nakomt?
Je kunt nakoming vorderen (artikel 3:296 BW), je eigen prestatie opschorten (artikel 6:262 BW), schadevergoeding vorderen bij een toerekenbare tekortkoming (artikel 6:74 BW) en de overeenkomst geheel of gedeeltelijk ontbinden (artikel 6:265 BW). Voor schadevergoeding en ontbinding is in de regel eerst verzuim nodig, voor zover nakoming nog mogelijk is.
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:296
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:74, 6:75, 6:78, 6:80, 6:81, 6:82, 6:83, 6:262, 6:265, 6:267, 6:269, 6:270, 6:271 en 6:277
- HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810 (ontbinding: tekortkoming van voldoende gewicht; stelplicht en bewijslast, r.o. 3.5-3.6)
- HR 31 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:141 (functie van de ingebrekestelling; fatale termijn; art. 6:83 onder c BW, r.o. 3.2.2-3.2.4)
Advocaat gespecialiseerd in overeenkomstenrecht
Heb je vragen over een overeenkomst, of wil je weten hoe je een zachte landing maakt bij het ontbinden ervan? Onze advocaat gespecialiseerd in overeenkomstenrecht, Remko Roosjen, en de andere advocaten van MAAK helpen je graag verder.
