Je mag een overeenkomst ontbinden als de wederpartij tekortschiet in de nakoming en, zolang nakoming nog mogelijk is, in verzuim is (artikel 6:265 BW). Dat kan zonder rechter, met een schriftelijke verklaring (artikel 6:267 BW). Volgens de Hoge Raad geeft alleen een tekortkoming van voldoende gewicht recht op ontbinding (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810).
Wat moet je als ondernemer van dat arrest onthouden? Als advocaat contractenrecht geef ik je hieronder de achtergrond. Onze contractenrecht advocaten adviseren ook over gedeeltelijk ontbinden overeenkomst en helpen je bij een geschil overeenkomst.
Als advocaat contractenrecht bij MAAK Advocaten in Amsterdam adviseer ik ondernemers over ontbinding voordat zij de verklaring versturen, en sta ik hen bij als de wederpartij de ontbinding betwist.
Wat is het ontbinden van een overeenkomst?
Ontbinding is een manier om een overeenkomst te beëindigen als de wederpartij haar afspraken niet nakomt. Iedere tekortkoming geeft je die bevoegdheid, tenzij de tekortkoming de ontbinding niet rechtvaardigt, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis (artikel 6:265 lid 1 BW). Is nakoming nog mogelijk, dan moet de wederpartij eerst in verzuim zijn. Meestal stel je haar daarvoor schriftelijk in gebreke, met een redelijke termijn om alsnog na te komen (artikel 6:82 BW). Soms treedt het verzuim zonder ingebrekestelling in, bijvoorbeeld als een vaste termijn is verstreken of de wederpartij laat weten dat zij niet zal nakomen (artikel 6:83 BW). Je ontbindt met een schriftelijke verklaring aan de wederpartij; je kunt de rechter ook vragen de ontbinding uit te spreken (artikel 6:267 BW). De wet eist niet dat je in de verklaring een reden geeft, maar het is verstandig de tekortkoming te noemen.
Wat zijn de voorwaarden om een overeenkomst te mogen ontbinden?
Voor ontbinding gelden deze voorwaarden:
- De wederpartij schiet tekort in de nakoming van een verbintenis uit de overeenkomst. Dat moet jij stellen en zo nodig bewijzen.
- De wederpartij is in verzuim, tenzij nakoming blijvend of tijdelijk onmogelijk is (artikel 6:265 lid 2 BW).
- De tekortkoming rechtvaardigt de ontbinding. Of dat zo is, hangt af van alle omstandigheden van het geval. Het is aan de wederpartij om omstandigheden te stellen waarom de ontbinding niet gerechtvaardigd is (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810, rov. 3.6 en 3.8.1).
- Je bent zelf niet in verzuim als schuldeiser ten aanzien van die verbintenis (artikel 6:266 BW).
Anders dan bij schadevergoeding (artikel 6:74 BW) is niet vereist dat de tekortkoming de wederpartij kan worden toegerekend. Je mag voor ontbinding kiezen, ook als er een voor de wederpartij minder bezwaarlijke oplossing bestaat; dat is wel een van de omstandigheden die kunnen meewegen (HR 28 september 2018, rov. 3.8.2 en 3.8.3). Let op bij huur van woon- of bedrijfsruimte (en andere gebouwen): ontbinding wegens een tekortkoming van de huurder kan daar in de regel alleen door de rechter (artikel 7:231 lid 1 BW).
Over welke zaak ging het arrest van de Hoge Raad uit 2018?
Tot de kern teruggebracht: een huurder van een sociale huurwoning gaf de woning zonder toestemming van de verhuurder enkele maanden in gebruik aan een gezin. De algemene voorwaarden sociale woonruimte verboden dat. De verhuurder vorderde in kort geding ontruiming van de woning, omdat de huurder “zodanig is tekortgeschoten in de nakoming van zijn verplichtingen uit de huurovereenkomst dat ontbinding van de huurovereenkomst is gerechtvaardigd” (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810, rov. 3.2).
Wat staat er in artikel 6:265 BW?
De wet schrijft (als hoofdregel) voor in artikel 6:265 BW dat iedere tekortkoming van een partij in de nakoming van een van haar verbintenissen geeft aan de wederpartij de bevoegdheid om de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij (en dit is de uitzondering op de hoofdregel) de tekortkoming deze ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt.
Artikel 6:265 BW luidt als volgt:
1. Iedere tekortkoming van een partij in de nakoming van een van haar verbintenissen geeft aan de wederpartij de bevoegdheid om de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij de tekortkoming, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis, deze ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt.
2. Voor zover nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is, ontstaat de bevoegdheid tot ontbinding pas, wanneer de schuldenaar in verzuim is.
Wat zijn de gevolgen van ontbinding?
De gevolgen van het ontbinden van een overeenkomst zijn als volgt:
- De overeenkomst eindigt. Bij gedeeltelijke ontbinding worden de wederzijdse prestaties evenredig verminderd (artikel 6:270 BW).
- Partijen worden bevrijd van de verbintenissen die door de ontbinding worden getroffen (artikel 6:271 BW).
- Je hoeft je eigen prestatie dus niet meer te leveren voor zover de ontbinding reikt.
- De rechtsgrond voor prestaties die al zijn verricht, blijft in stand (artikel 6:271 BW).
- Er ontstaat een verbintenis tot ongedaanmaking: partijen moeten wat zij al hebben ontvangen teruggeven. Kan dat naar zijn aard niet, zoals bij verrichte diensten, dan betaal je de waarde op het moment van ontvangst (artikel 6:272 BW).
- De partij die tekortschoot, moet de schade vergoeden die jij lijdt doordat de overeenkomst wordt ontbonden in plaats van nagekomen. Kan de tekortkoming haar niet worden toegerekend, dan geldt dat alleen in beperkte gevallen (artikel 6:277 BW).
- De ontbinding heeft geen terugwerkende kracht (artikel 6:269 BW).
Het is belangrijk om te weten dat de gevolgen van ontbinding per situatie kunnen verschillen en dat het verstandig is om juridisch advies in te winnen voordat tot ontbinding wordt overgegaan.
Wat is het verschil tussen het ontbinden en opzeggen van een overeenkomst?
Ontbinding:
- Ontbinding is vastgelegd in de wet (artikel 6:265 BW) en kan alleen plaatsvinden wanneer de wederpartij de afspraken niet nakomt.
- Ontbinding kan worden gedaan zonder tussenkomst van de rechter door middel van een schriftelijke verklaring.
- Bij ontbinding komen de verbintenissen die nog niet zijn uitgevoerd te vervallen en moeten reeds verrichte prestaties ongedaan worden gemaakt.
- Eventuele schade die is geleden als gevolg van de tekortkoming kan worden verhaald op de wederpartij.
Opzegging:
- Opzegging is een eenzijdige verklaring waarbij iemand aangeeft een overeenkomst te willen beëindigen.
- Opzegging kan plaatsvinden zonder dat er sprake is van een tekortkoming van de wederpartij.
- Opzegging is mogelijk als partijen dat hebben afgesproken of de wet het regelt. Een duurovereenkomst voor onbepaalde tijd zonder opzeggingsregeling is in beginsel ook opzegbaar; de redelijkheid en billijkheid kunnen wel een zwaarwegende grond of een redelijke opzegtermijn vereisen (HR 28 oktober 2011, ECLI:NL:HR:2011:BQ9854).
- Bij opzegging moeten partijen zich houden aan de opzegtermijn die is afgesproken of die in de wet is vastgelegd.
Het is belangrijk om te weten dat de gevolgen van ontbinding en opzegging per situatie kunnen verschillen en dat het verstandig is om juridisch advies in te winnen voordat tot ontbinding of opzegging wordt overgegaan.
Welke vragen lagen bij de Hoge Raad?
In deze zaak stelde de rechter zogeheten prejudiciële vragen aan de Hoge Raad. Een rechter kan de Hoge Raad een rechtsvraag voorleggen als het antwoord nodig is om de zaak te beslissen en van belang is voor veel andere zaken (artikel 392 Rv). De procedure bij de lagere rechter wacht dan op het antwoord. Dit was de belangrijkste vraag:
“Dient artikel 6:265 lid 1 BW letterlijk te worden uitgelegd in die zin dat iedere tekortkoming van een partij in de nakoming van een van haar verbintenissen aan de wederpartij de bevoegdheid geeft om de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij het maken van een uitzondering hierop gerechtvaardigd is aan de hand van de in de wet genoemde gezichtspunten? Zo niet, hoe dient deze bepaling dan te worden uitgelegd?
De tweede vraag ging over huur: “Is er aanleiding bijzondere eisen te stellen ten aanzien van ontbinding van een overeenkomst van huur en verhuur van sociale woonruimte, ervan uitgaande dat zulke woonruimte schaars is?” Volgens de Hoge Raad zijn bijzondere regels niet nodig. De rechter weegt het belang van de verhuurder om de woning beschikbaar te krijgen af tegen het belang van de huurder om ontruiming te voorkomen, ook als de huurder niet verschijnt (rov. 3.9).
Onze advocaten behandelen ook OEM-overeenkomst opstellen: dit leg je juridisch vast.
Wat besliste de Hoge Raad over de tenzij-bepaling?
De Hoge Raad leest de hoofdregel en de tenzij-bepaling van artikel 6:265 lid 1 BW samen: kort gezegd geeft alleen een tekortkoming van ‘voldoende gewicht’ recht op (gehele of gedeeltelijke) ontbinding. Het is onjuist dat de tenzij-bepaling alleen in uitzonderlijke of zeldzame gevallen kan worden toegepast. Wel moet jij als schuldeiser de tekortkoming en zo nodig het verzuim stellen en bewijzen, en moet de wederpartij de omstandigheden aanvoeren waarom ontbinding niet gerechtvaardigd is (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810, rov. 3.5 en 3.6).
Wat betekent ‘voldoende gewicht’ in de praktijk?
Het arrest is wat mij betreft in lijn met eerdere (vaste) rechtspraak op het terrein van de ontbinding. Er dient aan de hand van de omstandigheden van het voorliggende geval een afweging te worden gemaakt of de tekortkoming van ‘voldoende gewicht’ is om te mogen ontbinden. Dit geeft wel een verdere invulling en plaatst hoofd- en uitzonderingsregel in perspectief. Het arrest reikt verder dan alleen huur en is daarom ook van betekenis op bijvoorbeeld een koopovereenkomst ontbinden, of het ontbinden van een distributieovereenkomst. Wanneer we kijken naar internationale koopovereenkomsten, is het leggen van ‘voldoende gewicht’ in de schaal, zoals de Hoge Raad dit formuleert, een mildere variant dan onder het Weens Koopverdrag (ontbinding bij een ‘wezenlijke tekortkoming’). Desalniettemin, betekent de gegeven maatstaf dat ontbinding aan een omstandigheden-van-het-geval-toets is onderworpen en de tenzij-bepaling nadrukkelijk geen clausule is waar pas bij wijze van een uitzonderlijke situatie aan toe kan worden gekomen.
Veelgestelde vragen over het ontbinden van een overeenkomst
Kan ik een overeenkomst ontbinden zonder naar de rechter te gaan?
Ja. Je ontbindt met een schriftelijke verklaring aan de wederpartij; is de overeenkomst elektronisch gesloten, dan mag dat ook elektronisch (artikel 6:267 lid 1 BW). Een uitzondering geldt voor huur van woon- of bedrijfsruimte (en andere gebouwen): ontbinding wegens een tekortkoming van de huurder kan daar in de regel alleen door de rechter (artikel 7:231 lid 1 BW).
Moet ik de wederpartij eerst in gebreke stellen?
Meestal wel. Zolang nakoming nog mogelijk is, mag je pas ontbinden als de wederpartij in verzuim is (artikel 6:265 lid 2 BW). Dat verzuim ontstaat meestal na een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn (artikel 6:82 BW). Het ontstaat zonder ingebrekestelling als een vaste termijn is verstreken of als de wederpartij laat weten dat zij niet zal nakomen (artikel 6:83 BW).
Wat moet er na ontbinding worden teruggegeven?
Wat partijen al hebben ontvangen, moeten zij ongedaan maken (artikel 6:271 BW). Kan een prestatie naar haar aard niet worden teruggegeven, dan betaal je de waarde op het moment van ontvangst (artikel 6:272 BW). De ontbinding werkt niet terug (artikel 6:269 BW).
Kan ik een overeenkomst ook gedeeltelijk ontbinden?
Ja. Artikel 6:265 lid 1 BW spreekt van gehele of gedeeltelijke ontbinding. Bij gedeeltelijke ontbinding worden de wederzijdse prestaties evenredig verminderd, in hoeveelheid of hoedanigheid (artikel 6:270 BW).
Wanneer verjaart het recht om een overeenkomst te ontbinden?
De rechtsvordering tot ontbinding verjaart vijf jaar na de dag nadat je met de tekortkoming bekend bent geworden, en in ieder geval twintig jaar nadat de tekortkoming is ontstaan (artikel 3:311 lid 1 BW). Daarmee vervalt ook de bevoegdheid om buiten de rechter om te ontbinden, behalve als verweer tegen een vordering uit de overeenkomst (artikel 6:268 BW). De vordering tot ongedaanmaking verjaart vijf jaar na de ontbinding (artikel 3:311 lid 2 BW). Vernietiging, bijvoorbeeld wegens dwaling, is iets anders; daarvoor geldt in de regel een termijn van drie jaar (artikel 3:52 BW).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:52 en 3:311
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:74, 6:82, 6:83, 6:265, 6:266, 6:267, 6:268, 6:269, 6:270, 6:271, 6:272 en 6:277
- Burgerlijk Wetboek Boek 7: artikel 7:231
- Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: artikel 392
- HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810 (prejudiciële beslissing, ontbinding huur sociale woonruimte)
- HR 28 oktober 2011, ECLI:NL:HR:2011:BQ9854 (opzegging duurovereenkomst)
Wanneer schakel je een advocaat in bij ontbinding?
Voordat je de ontbindingsverklaring verstuurt, en zodra de wederpartij de ontbinding betwist. Op die momenten beoordeel je of de tekortkoming voldoende gewicht heeft en of de wederpartij in verzuim is (artikel 6:265 BW). Ons advocatenkantoor helpt je graag verder bij al je vragen rondom de ontbinding van een overeenkomst.
