Overmacht betekent dat een tekortkoming in de nakoming van een contract de schuldenaar niet kan worden toegerekend (artikel 6:75 BW). Wie zich terecht op overmacht beroept, hoeft geen schade te vergoeden. Beroept je leverancier zich op overmacht, of kun je zelf niet leveren? Laat dan beoordelen hoe jullie contract het risico verdeelt.
Deze pagina gaat over overmacht bij zakelijke overeenkomsten, niet over overmacht in het strafrecht of het arbeidsrecht. Ze hoort bij ons overzicht van het contractenrecht.
Wat is overmacht volgens de wet?
Overmacht is een tekortkoming die de schuldenaar niet kan worden toegerekend. Wie tekortschiet, moet in beginsel de schade vergoeden (artikel 6:74 BW); overmacht is de uitzondering op die regel.
Het woord “overmacht” staat niet in de wet. Artikel 6:75 BW bepaalt wanneer een tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend. In het spraakgebruik heet dat overmacht of force majeure. Twee vragen zijn daarbij beslissend:
- Is de tekortkoming te wijten aan de schuld van de schuldenaar?
- Komt de oorzaak krachtens de wet, een rechtshandeling (zoals het contract) of de in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening?
Alleen als het antwoord op beide vragen “nee” is, is er sprake van overmacht.
Wanneer komt een tekortkoming toch voor jouw rekening?
Een tekortkoming komt voor rekening van de schuldenaar als de wet, het contract of de verkeersopvattingen het risico bij hem leggen, ook als hem niets te verwijten valt. Dat volgt uit de tweede helft van artikel 6:75 BW.
De wet noemt zelf twee situaties. Maak je bij de uitvoering van een verbintenis gebruik van de hulp van anderen, dan ben je voor hun gedragingen aansprakelijk als voor je eigen gedragingen (artikel 6:76 BW). Gebruik je een zaak die daarvoor ongeschikt is, zoals een defecte machine, dan komt de tekortkoming in beginsel ook voor jouw rekening (artikel 6:77 BW).
In mijn praktijk als advocaat contractenrecht bij MAAK Advocaten N.V. speelt daarnaast de contractuele risicoverdeling een grote rol. Heeft een leverancier een harde leveringsgarantie afgegeven, of bepaalde risico’s uitdrukkelijk aanvaard? Ook de professionele hoedanigheid van partijen en de aard van de overeenkomst tellen mee. Van een professionele leverancier met een internationale toeleveringsketen mag onder omstandigheden worden verwacht dat hij rekening houdt met bepaalde verstoringen.
Een overeenkomst wordt niet vrijblijvend zodra nakoming economisch onaantrekkelijk wordt. Dat grondstoffen duurder worden, personeel schaars is of transportkosten flink stijgen, betekent naar mijn oordeel niet automatisch dat een leverancier niet meer hoeft te presteren.
Een voorbeeld uit de rechtspraak: de voorzieningenrechter in Amsterdam oordeelde in een kort geding dat een professionele koper die zonder financieringsvoorbehoud had gekocht, het risico droeg dat zijn financiering door de coronacrisis niet rondkwam. Om een beroep op overmacht te rechtvaardigen, moet de belemmering volgens de rechter de prestatie zelf betreffen (Rb. Amsterdam 20 mei 2020, ECLI:NL:RBAMS:2020:2647, r.o. 4.4–4.5).
Wat zijn de gevolgen van overmacht?
Overmacht ontslaat de schuldenaar van de plicht om schade te vergoeden, maar beëindigt het contract niet. De wederpartij kan in beginsel nog ontbinden: artikel 6:265 BW geeft die bevoegdheid bij iedere tekortkoming, ook een niet-toerekenbare.
| Gevolg | Bij overmacht | Wettelijke grondslag |
|---|---|---|
| Schadevergoeding | Nee | art. 6:74 en 6:75 BW |
| Verzuim | Niet voor zover de vertraging niet kan worden toegerekend | art. 6:81 BW |
| Ontbinding door de wederpartij | Ja, tenzij de tekortkoming door haar bijzondere aard of geringe betekenis ontbinding niet rechtvaardigt. Is nakoming nog mogelijk, dan is eerst verzuim nodig; bij blijvende of tijdelijke onmogelijkheid niet | art. 6:265 lid 1 en 2 BW |
| Opschorting van de eigen prestatie | Ja, voor zover de tekortkoming dat rechtvaardigt | art. 6:262 BW |
| Voordeel door de tekortkoming | Vergoeding tot ten hoogste dat voordeel | art. 6:78 BW |
In de praktijk benadruk ik regelmatig dat een beroep op overmacht niet hetzelfde is als het einde van de overeenkomst. Overmacht kan aansprakelijkheid voor schadevergoeding uitsluiten, maar laat andere rechtsmiddelen, waaronder onder omstandigheden ontbinding, onverlet. Meer over de voorwaarden lees je op de pagina’s over het ontbinden van een overeenkomst en het opschorten van een overeenkomst.
Wat is het verschil tussen overmacht en onvoorziene omstandigheden?
Overmacht gaat over de vraag of je aansprakelijk bent voor een tekortkoming. Bij onvoorziene omstandigheden gaat het erom of de rechter het contract mag aanpassen of ontbinden (artikel 6:258 BW).
De rechter kan op vordering van een partij de gevolgen van een overeenkomst wijzigen of de overeenkomst (gedeeltelijk) ontbinden op grond van onvoorziene omstandigheden, als de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid geen ongewijzigde instandhouding mag verwachten. Hij doet dat niet voor zover de omstandigheden krachtens de aard van de overeenkomst of de verkeersopvattingen voor rekening komen van wie zich erop beroept (artikel 6:258 lid 2 BW). Rechters zijn hierin terughoudend: in de genoemde Amsterdamse zaak stelde de voorzieningenrechter dat een beroep op artikel 6:258 BW slechts in uitzonderlijke gevallen wordt gehonoreerd (r.o. 4.6). Lees meer op de pagina over onvoorziene omstandigheden.
Wat regel je in een force-majeureclausule?
In een force-majeureclausule leg je vast welke gebeurtenissen voor wiens risico komen en wat er gebeurt als ze zich voordoen. Artikel 6:75 BW laat daar ruimte voor: de toerekening hangt mede af van de rechtshandeling, dus van het contract.
Ik raad ondernemingen vrijwel altijd een goed uitgewerkte overmachtsclausule aan, omdat commerciële partijen zelf veel duidelijker kunnen vastleggen welke risico’s zij wel en niet willen dragen. Een algemene opsomming van oorlog, pandemieën, stakingen en overheidsmaatregelen is vaak onvoldoende. Veel belangrijker is wat er gebeurt als zo’n omstandigheid zich voordoet. Regel daarom in elk geval:
- of nakoming onmogelijk moet zijn, of dat een ernstige belemmering volstaat;
- welk causaal verband er moet zijn tussen de gebeurtenis en de tekortkoming;
- of de clausule ook geldt bij problemen van toeleveranciers;
- of de getroffen partij alternatieven moet onderzoeken;
- binnen welke termijn een partij moet melden dat overmacht speelt;
- hoe lang verplichtingen mogen worden opgeschort en wanneer partijen de overeenkomst kunnen beëindigen.
Een clausule die uitsluitend bepaalt dat “onder overmacht mede wordt verstaan het tekortschieten van toeleveranciers”, kan een heel andere risicoverdeling opleveren dan een clausule die daarvoor aanvullende voorwaarden stelt.
Staat zo’n bepaling in algemene voorwaarden, dan gelden extra toetsen. De wederpartij van de gebruiker kan een beding in algemene voorwaarden vernietigen als het onredelijk bezwarend is of als zij geen redelijke mogelijkheid kreeg om van de voorwaarden kennis te nemen (artikel 6:233 BW). Een rechtspersoon die bij het sluiten van de overeenkomst zijn jaarrekening openbaar had gemaakt, of een partij waar op dat moment vijftig of meer personen werkten, kan zich op die vernietigingsgronden niet beroepen (artikel 6:235 lid 1 BW). Voor iedere partij geldt dat een regel uit de overeenkomst niet van toepassing is voor zover dat in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn (artikel 6:248 lid 2 BW). Zie ook de pagina over het uitsluiten van aansprakelijkheid in algemene voorwaarden.
Bij internationale contracten is de formulering nog belangrijker, omdat de juridische betekenis van force majeure per rechtsstelsel verschilt.
Wie moet overmacht bewijzen?
De partij die zich op overmacht beroept, moet in beginsel stellen en zo nodig bewijzen dat de tekortkoming haar niet kan worden toegerekend. Dat volgt uit de hoofdregel van artikel 150 Rv over de bewijslast.
In mijn ervaring kijken rechters daarbij onder meer naar de vraag of het probleem buiten de risicosfeer van de schuldenaar ligt, of het bij het sluiten van de overeenkomst te voorzien was en welke maatregelen redelijkerwijs mogelijk waren. Ook de causaliteit telt. Het is onvoldoende om aan te tonen dat er ergens in de wereld een ernstige verstoring is ontstaan: de leverancier moet duidelijk maken waarom juist die verstoring tot zijn concrete tekortkoming heeft geleid. Dat zijn geen afzonderlijke wettelijke vereisten, maar omstandigheden die meewegen bij de toepassing van artikel 6:75 BW, de uitleg van het contract en de beoordeling van de feiten.
Lees meer over de verdeling van de bewijslast in een civiele procedure.
Wat doe je als je leverancier zich op overmacht beroept?
Ga niet direct akkoord met het beroep op overmacht, maar dreig ook niet meteen met juridische maatregelen. Breng eerst de feiten en de contractuele risicoverdeling in kaart en leg daarna je positie schriftelijk vast, zo nodig met een ingebrekestelling (artikel 6:82 BW).
In de eerste week wil ik drie dingen helder hebben: wat er precies is gebeurd, wat partijen contractueel hebben afgesproken en welke mogelijkheden er zijn om de schade te beperken. Mijn volgorde:
- Stel de feiten vast: wat is er gebeurd?
- Lees het contract en de toepasselijke algemene voorwaarden; daarin kan de wettelijke risicoverdeling aanzienlijk zijn gewijzigd.
- Vraag de leverancier om een concrete onderbouwing: welke gebeurtenis verhindert de levering, waarom kan niet via een alternatieve leverancier, productielocatie of transportroute worden geleverd, welke maatregelen zijn getroffen en wanneer verwacht hij weer te kunnen presteren?
- Breng tegelijk de gevolgen voor je eigen bedrijf in kaart en onderzoek alternatieve leveringsmogelijkheden, zodat afwachten geen onnodige schade oplevert.
- Leg je juridische positie schriftelijk vast: nakoming verlangen, rechten uitdrukkelijk voorbehouden, een ingebrekestelling sturen of toewerken naar een commerciële oplossing.
Eerst de feiten, dan de contractuele risicoverdeling en vervolgens de juridische strategie. Wie direct escaleert zonder te weten wat er werkelijk speelt, kan zijn commerciële positie onnodig verzwakken.
Let bij de ingebrekestelling op de wettelijke regels. In de regel treedt verzuim pas in na een schriftelijke aanmaning met een redelijke termijn (artikel 6:82 lid 1 BW). Kan de leverancier tijdelijk niet nakomen, dan volstaat een schriftelijke mededeling waarin je hem aansprakelijk stelt (lid 2). Meldt hij dat hij niet zal leveren, dan kan verzuim zonder ingebrekestelling intreden (artikel 6:83 sub c BW). Is het beroep op overmacht terecht, dan raakt hij niet in verzuim voor zover de vertraging hem niet kan worden toegerekend (artikel 6:81 BW).
Twijfel je of het beroep op overmacht van je leverancier standhoudt? Laat het contract, de algemene voorwaarden en de correspondentie beoordelen door een advocaat contractenrecht voordat je een standpunt inneemt.
Praktijkvoorbeeld: onderdelen die niet komen
Stel: een Nederlandse machinebouwer koopt industriële onderdelen bij een buitenlandse leverancier. Het contract is naar Nederlands recht en het Weens Koopverdrag is uitgesloten. De leverancier meldt dat hij door problemen bij een belangrijke toeleverancier niet meer kan leveren, en beroept zich op overmacht. De productie van de machinebouwer loopt vast.
De eerste vraag is dan wie volgens het contract het risico van die verstoring draagt; hoe ernstig de verstoring bij de toeleverancier is, komt daarna. Daarna volgt de vraag of de leverancier daadwerkelijk niet kon presteren, of alternatieve inkoop mogelijk was en of hij voldoende maatregelen heeft getroffen om de gevolgen te beperken. Een leverancier kan volledig te goeder trouw handelen en toch aansprakelijk zijn.
Ook zonder bijzondere afspraak kan een probleem bij een toeleverancier voor rekening van de leverancier komen, op grond van de in het verkeer geldende opvattingen (artikel 6:75 BW). Een overmachtsclausule die toeleveringsproblemen uitdrukkelijk regelt, kan die uitkomst veranderen.
Dit is een hypothetisch voorbeeld ter illustratie, geen beschrijving van een zaak van MAAK Advocaten.
Wanneer schakel je een advocaat in?
Schakel een advocaat in zodra een beroep op overmacht een levering of een grote order raakt, of zodra je een ingebrekestelling of schadeclaim ontvangt. Termijnen en de inhoud van je eerste brief bepalen dan je positie (artikel 6:82 BW).
Een advocaat contractenrecht helpt vooral op drie momenten:
- bij het opstellen of herzien van een force-majeureclausule, vóórdat er een probleem is;
- in de eerste week na een beroep op overmacht, om de positie te bepalen en schriftelijk vast te leggen;
- als partijen er niet uitkomen en een procedure of arbitrage in beeld komt.
Hoe werkt MAAK Advocaten bij een beroep op overmacht?
MAAK Advocaten staat zowel leveranciers als afnemers bij in commerciële contractgeschillen, waaronder geschillen waarin overmacht een centrale rol speelt. In de eerste week gaat het om de feiten, het contract en een schriftelijk vastgelegde positie (zie hierboven); daarna kiezen we de route.
Aan de leverancierszijde gaat het bijvoorbeeld om ondernemingen die door ernstige verstoringen in hun productie, transport of internationale toeleveringsketen niet tijdig kunnen leveren en worden geconfronteerd met schadeclaims, contractuele boetes of beëindiging van langdurige handelsrelaties. Aan de afnemerszijde gaat het om ondernemingen die afhankelijk zijn van tijdige levering en aanzienlijke schade ondervinden als die uitblijft. Afhankelijk van de omstandigheden volgt een bodemprocedure over nakoming, ontbinding of schadevergoeding, een kort geding als snel duidelijkheid of een voorziening nodig is, of internationale arbitrage als partijen daarvoor hebben gekozen.
MAAK Advocaten procedeert in eerste aanleg en in hoger beroep. In een bodemprocedure staan dan de ontbinding (artikel 6:265 BW) of de schadevergoeding (artikel 6:74 BW) centraal.
Procederen is niet altijd de beste oplossing. Ik raad een procedure af wanneer de juridische kansen onvoldoende opwegen tegen de kosten, wanneer de wederpartij aantoonbaar niet kan presteren of wanneer een commerciële regeling meer waarde oplevert dan een vonnis. Een leverancier die vandaag niet kan leveren, kan morgen nog steeds een belangrijke zakenpartner zijn. Een tijdelijke aanpassing van leveringsafspraken, een alternatieve inkoopconstructie of een goed uitonderhandelde regeling kan dan meer opleveren.
De kosten van bijstand hangen af van de omvang van de zaak, de vraag of er geprocedeerd moet worden en het aantal partijen in de keten.
Veelgestelde vragen over overmacht
Wat is overmacht in een contract?
Overmacht is een tekortkoming die de schuldenaar niet kan worden toegerekend, omdat die niet aan zijn schuld te wijten is en ook niet krachtens wet, contract of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt (artikel 6:75 BW). Wie zich terecht op overmacht beroept, hoeft geen schade te vergoeden.
Is een prijsstijging van grondstoffen overmacht?
Een prijsstijging van grondstoffen is meestal geen overmacht: nakoming wordt duurder, maar in de regel niet onmogelijk. Of het contract kan worden aangepast, is een vraag van onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW), en daarin zijn rechters terughoudend.
Mag ik een overeenkomst ontbinden als mijn leverancier zich op overmacht beroept?
Een terecht beroep op overmacht staat ontbinding in beginsel niet in de weg: artikel 6:265 BW geeft die bevoegdheid bij iedere tekortkoming. Bij blijvende of tijdelijke onmogelijkheid is geen verzuim nodig; een leverancier met een terecht overmachtsberoep raakt ook niet in verzuim voor zover de vertraging hem niet kan worden toegerekend (artikel 6:81 BW).
Wie moet bewijzen dat er sprake is van overmacht?
De partij die zich op overmacht beroept, moet in beginsel stellen en zo nodig bewijzen welke gebeurtenis de nakoming verhinderde en waarom die niet voor haar rekening komt (artikel 150 Rv).
Is overmacht hetzelfde als force majeure?
In het Nederlandse spraakgebruik betekenen overmacht en force majeure hetzelfde. Een force-majeureclausule in een contract is wel een eigen afspraak die de wettelijke regeling van artikel 6:75 BW kan aanvullen of wijzigen.
Kan een overmachtsclausule in algemene voorwaarden staan?
Een overmachtsclausule kan in algemene voorwaarden staan, mits die voorwaarden van toepassing zijn. De wederpartij kan een onredelijk bezwarend beding vernietigen (artikel 6:233 BW), tenzij zij een rechtspersoon is die haar jaarrekening openbaar maakt of een partij waar vijftig of meer personen werken (artikel 6:235 BW).
Primaire bronnen
- Artikel 6:74 BW: schadevergoeding bij tekortkoming
- Artikel 6:75 BW: niet-toerekenbare tekortkoming (overmacht)
- Artikel 6:76 BW en artikel 6:77 BW: hulppersonen en hulpzaken
- Artikel 6:78 BW: voordeel bij niet-toerekenbare tekortkoming
- Artikel 6:81, 6:82 en 6:83 BW: verzuim en ingebrekestelling
- Artikel 6:233 en 6:235 BW: vernietigbaarheid van bedingen in algemene voorwaarden
- Artikel 6:248 BW en artikel 6:258 BW: redelijkheid en billijkheid, onvoorziene omstandigheden
- Artikel 6:262 BW en artikel 6:265 BW: opschorting en ontbinding
- Artikel 150 Rv: bewijslast
- Rb. Amsterdam (vzr.) 20 mei 2020, ECLI:NL:RBAMS:2020:2647
Beroept je leverancier zich op overmacht, of kun je zelf niet leveren? Leg je situatie aan mij voor: bel 020 210 31 38 of stuur je vraag via de pagina advocaat contractenrecht. — Remko Roosjen
