De Oekraïense Kamer van Koophandel en Industrie (The Ukrainian Chamber of Commerce and Industry (“CCI of Ukraine”)) heeft bepaald dat de militaire agressie van de Russische Federatie tegen Oekraïne, die heeft geleid tot de afkondiging van de staat van beleg vanaf 05:30 uur op 24 februari 2022 gedurende 30 dagen, moet worden gezien als een situatie van overmacht, ook wel aangeduid als “force majeure”. Onze advocaten contractenrecht ontvangen momenteel veel vragen over het zakendoen met Oekraïense bedrijven en ook de verdere gevolgen binnen de keten van producerende spelers in de maakindustrie. De kwalificatie door de CCI dat hier sprake is van overmacht (force majeure) voor Oekraïense bedrijven is begrijpelijk. Toch zal ook acht moeten worden geslagen op de gesloten commerciële overeenkomsten voor de vraag hoe partijen invulling hebben gegeven aan hun overmachtsclausule. In dit artikel een kort overzicht van de situatie die gaande is en de wijze waarop daarnaar moet worden gekeken wanneer het gaat over de lopende commerciële overeenkomsten.
Wat is een force majeure?
We spreken over overmacht (force majeure) als er sprake is van een tekortkoming die de schuldenaar, in dit geval de organisatie in Oekraïne, niet kan worden toegerekend. Dit is het geval als de tekortkoming niet is te wijten aan de schuld van de schuldenaar, en dat ook niet voor zijn of haar risico hoort te komen. Doordat vele organisaties en bedrijven in de Oekraïne direct geraakt worden door de oorlog, ondervinden zij problemen om te voldoen aan hun commerciële contracten. Denk aan het niet kunnen produceren, distribueren van producten, als handelsagent niet kunnen functioneren of een franchiseformule niet langer kunnen uitbaten. Ook koopovereenkomsten (Supply Agreements) zijn op dit moment lastig, zo niet onmogelijk, na te komen. Denk aan het produceren van producten (met name in de landbouw, adfgesproken levertermijnen en andere contractuele bepalingen, zoals garanties.
Bij een force majeure schiet een contractspartij weliswaar tekort, maar niet toerekenbaar. Dat betekent dat een schadevergoedingsaanspraak of het houden aan leveringstermijnen niet zomaar kan. The Ukrainian Chamber of Commerce and Industry (“CCI of Ukraine”) heeft de overmachtsituatie nu geraamd op tenminste 30 dagen, maar het zal weinig verbazing scheppen wanneer dit verder zal worden opgerekt.
The Ukrainian Chamber of Commerce and Industry (“CCI of Ukraine”)
Gezien het bovenstaande bevestigt de Ukrainian Chamber of Commerce and Industry CCI van Oekraïne aldus dat deze omstandigheden vanaf 24 februari 2022 tot het officiële einde ervan, buitengewone, onvermijdelijke en objectieve omstandigheden zijn. Dit geldt zowel voor zakelijke entiteiten en/of individuen die contracten hebben gesloten, afzonderlijke belasting- en/of andere verplichtingen waarvan de nakoming plaatsvond in overeenstemming met de voorwaarden van het contract, maar ook voor wettelijke of andere voorschriften. In die gevallen waar niet binnen de gestelde termijn kan worden gepresteerd ten gevolge van de oorlog geldt de kwalificatie overmacht (force majeure).
Overmachtsclausules in commerciële overeenkomsten
De sancties vanuit de Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten hebben evident invloed op de commerciële overeenkomsten. Los van de opinie en handelwijze van de CCI van Oekraïne verdienen dient goed te worden bezien hoe de commerciële afspraken met uw Oekraïense handelspartner zijn ingericht (of met een partij later in de keten die te maken krijgt met de sancties en handelsbelemmeringen ten gevolge van de situatie.
Interpretatie van overmachtsclausules in internationale contracten
Hoe overmachtsclausules zijn ingericht bepalen of hierop geslaagd een beroep op kan worden gedaan. Wanneer een dergelijke clausule soelaas biedt, kan een contractspartij mogelijk de overeenkomst (tijdelijk) annuleren of ontbinden, vrijgesteld te worden van de nakoming van een deel van of al haar verplichtingen uit hoofde van de overeenkomst of het recht te hebben de nakoming op te schorten of een verlenging van de termijn voor de nakoming te vorderen.
De uitleg, en dus de partijbedoeling, zal in dit geval leidend zijn. Hierbij zal in de praktijk veelal aangesloten worden wat partijen aan het papier hebben toevertrouwd. Het is bij een beroep op een overmachtsclausule nadrukkelijk niet de bedoeling om onder een slechte commerciële afspraak uit te komen en deze troef bij wijze van gelegenheidsargument te voeren. Wanneer de overmachtsclausule bij toepassing van de bovenstaande interpretatieregels niet de omstandigheden dekt waarmee u wordt geconfronteerd, zal een beroep daarop niet slagen.
Zijn oorlog en sancties in juridische zin overmachtsituaties?
In veel standaard commerciële contracten wordt vaak verwezen naar de term “oorlog” en dat zulks een reden is om een beroep te doen op overmacht. Strikt genomen wordt dan de vraag actueel óf er sprake is van oorlog. Zoals bekend in de situatie tussen de Oekraïne en Rusland wordt door beide landen een andere uitleg gegeven aan het conflict. Rusland heeft bijvoorbeeld geen oorlogsverklaring afgelegd en de vraag die dan opleeft is of onder een dergelijke (standaard) formulering de huidige situatie moet worden geschaard? Veel kan dus afhangen van de gekozen terminologie in het commerciële contract. De ervaring leert dat daar niet tot nauwelijks over is nagedacht ten tijde van het contracteren (dit zagen we ook al eerder met de covid-19 problematiek in de contracten). Doet u zaken met de Oekraïne (of andere landen natuurlijk), denkt u er dan ook over na om bijvoorbeeld ‘conflict” of “vijandelijkheden”, of zonodig “door een land gestelde vredesmissie” op te nemen in uw contract.
Het thema sancties is in zekere zin complexer. Die wordt vaker niet als overmachtsgrond opgesomd in de commerciële overeenkomsten, maar zou daar zeker thuis kunnen horen. Ook dat is een kwestie van afspraken maken. Het is goed te beseffen dat de contractspartner zal nagaan of het niet kunnen presteren het gevolg is van de betreffende situatie. het is dan goed om vooraf zorgvuldig de juiste bewoordingen te hebben gekozen, om iedere vorm van ruis in te dammen.
Toch biedt het algemene recht vaker uitkomst, zeker naar Nederlands recht. Verstoring van uw toeleveringsketen kan ook specifiek zijn gedekt of vallen onder meer algemene bewoordingen inzake overmacht die gewoonlijk in commerciële contracten worden aangetroffen. Daarnaast kent het Nederlandse Burgerlijk Wetboek ook een algemeen artikel over overmacht, waardoor u mogelijk nog een stok achter de deur heeft.
Advocaat gespecialiseerd in internationale contracten en overmacht
Wilt u advies inwinnen bij een gespecialiseerde advocaat voor internationale contracten en overmacht (force majeure), dan kunt u altijd contact met ons opnemen. Wij adviseren internationaal opererende bedrijven over het wijzigen van commerciële contracten, de nakoming daarvan of het tijdelijk niet uitvoeren, bijvoorbeeld door overmacht. De bepalingen in uw eigen commerciële contract zullen ook van belang zijn bij de vraag of verplichtingen mogen worden opgeschort en voor hoelang. Voor vragen kunt u contact opnemen met Remko Roosjen, een gespecialiseerde advocaat contractenrecht.
