Algemene voorwaarden zijn van toepassing als je wederpartij ze heeft aanvaard (artikel 6:231 onder c BW). Heb je haar geen redelijke mogelijkheid geboden om ze te lezen, bijvoorbeeld door ze ter hand te stellen, dan kan zij bedingen vernietigen (artikel 6:233 onder b en 6:234 BW). Dat lukt niet als zij de voorwaarden al kende of geacht kon worden te kennen: de bekendheidsuitzondering.
In 2022 besliste de Hoge Raad dat het voor de bekendheidsuitzondering niet uitmaakt hoe de wederpartij met de voorwaarden bekend is geraakt (HR 11 november 2022, ECLI:NL:HR:2022:1599, r.o. 3.2.3). Hieronder lees je wat dat betekent, wanneer algemene voorwaarden van toepassing zijn, hoe je ze ter hand stelt en wanneer een beding onredelijk bezwarend is.
Wat besliste de Hoge Raad over de bekendheidsuitzondering?
De Eendracht, een veevoercoöperatie, en haar leverancier van diervoedergrondstoffen sloten in de periode 2008 tot en met 2014 93 koopovereenkomsten. De zaak ging over twee overeenkomsten van 15 april 2014 en 4 juni 2014. Na telefonische onderhandelingen bevestigde de leverancier die met sales contracten. Daarin werd verwezen naar de branchevoorwaarden CNGD (Conditiën van de Nederlandse Handel in Granen en Diervoedergrondstoffen), waarin een arbitraal beding staat (lees meer over arbitrage in deze blog). De Eendracht werd later door een afnemer gedagvaard wegens non-conformiteit van het veevoer en riep de leverancier in vrijwaring op. De leverancier stelde dat de rechtbank vanwege het arbitraal beding onbevoegd was. De Eendracht riep daarop de vernietiging van het beding in, omdat de CNGD haar nooit ter hand waren gesteld (HR 11 november 2022, ECLI:NL:HR:2022:1599, r.o. 2.1-2.2).
Maakt het uit hoe de wederpartij de voorwaarden kende?
Nee. Een wederpartij kan zich niet op vernietigbaarheid op grond van artikel 6:233 onder b BW beroepen als zij bij het sluiten van de overeenkomst met het beding bekend was of geacht kon worden daarmee bekend te zijn. Volgens de Hoge Raad geldt dat ook als die bekendheid niet door toedoen van de gebruiker, maar op een andere manier is ontstaan (r.o. 3.2.2-3.2.3). Het hof had vastgesteld dat de directeur van De Eendracht in een eerdere cursus (de “Graancursus”) uitgebreid met de CNGD en het arbitraal beding kennis had gemaakt, en rekende die kennis toe aan De Eendracht. De overige klachten daartegen verwierp de Hoge Raad zonder nadere motivering (art. 81 lid 1 RO). Het oordeel van het hof dat de rechtbank onbevoegd is, bleef dus in stand. De Hoge Raad overwoog ook dat De Eendracht de CNGD stilzwijgend had aanvaard: de leverancier had ze in een langdurige handelsrelatie steeds vermeld en De Eendracht had daartegen nooit geprotesteerd (r.o. 3.1.3).
Wat is de definitie van algemene voorwaarden?
De wet (artikel 6:231 BW) geeft als definitie van algemene voorwaarden: een of meer bedingen die zijn opgesteld teneinde in een aantal overeenkomsten te worden opgenomen, met uitzondering van bedingen die de kern van de prestaties aangeven, voor zover deze laatstgenoemde bedingen duidelijk en begrijpelijk zijn geformuleerd. De gebruiker is degene die de algemene voorwaarden in een overeenkomst gebruikt. De wederpartij is degene die door ondertekening van een geschrift of op andere wijze de gelding van de algemene voorwaarden heeft aanvaard.
Wanneer zijn algemene voorwaarden van toepassing?
Onze advocaten in Amsterdam behandelen veel geschillen rondom (fouten in) algemene voorwaarden. Algemene voorwaarden gelden als de wederpartij ze heeft aanvaard, door ondertekening of op andere wijze (artikel 6:231 onder c BW). Dat kan ook stilzwijgend, bijvoorbeeld als je in een vaste handelsrelatie steeds naar dezelfde voorwaarden verwijst en de wederpartij daartegen nooit protesteert (HR 11 november 2022, r.o. 3.1.3). De wederpartij is ook gebonden als de gebruiker begreep of moest begrijpen dat zij de inhoud niet kende (artikel 6:232 BW).
Zijn de voorwaarden van toepassing, dan kan de wederpartij een beding toch vernietigen als het onredelijk bezwarend is, of als de gebruiker haar geen redelijke mogelijkheid heeft geboden om van de voorwaarden kennis te nemen (artikel 6:233 onder a en b BW). Let op bij buitenlandse partijen: tussen bedrijven die niet beide in Nederland gevestigd zijn, gelden deze regels over algemene voorwaarden niet, ongeacht het recht dat de overeenkomst beheerst (artikel 6:247 lid 2 BW). Bepalend is de vestiging die de prestatie moet verrichten (artikel 6:247 lid 3 BW).
Hoe stel je algemene voorwaarden ter hand?
Wie algemene voorwaarden van toepassing verklaart, moet voldoen aan de informatieplicht: de gebruiker moet de wederpartij een redelijke mogelijkheid bieden om van de algemene voorwaarden kennis te nemen. Doet hij dat niet, dan zijn de bedingen in beginsel vernietigbaar (artikel 6:233 onder b BW).
Vernietiging gebeurt niet vanzelf. De wederpartij moet een beroep op vernietiging doen, met een verklaring aan de gebruiker of via de rechter (artikel 3:49 BW). Doet zij dat niet, dan blijven de algemene voorwaarden van toepassing, ook als de gebruiker de informatieplicht heeft geschonden. Bovendien kan niet iedere wederpartij een beroep doen op de vernietigingsgronden van de artikelen 6:233 en 6:234 BW. Dat kan niet (artikel 6:235 BW):
- een rechtspersoon als bedoeld in artikel 2:360 BW die bij het sluiten van de overeenkomst laatstelijk zijn jaarrekening openbaar heeft gemaakt, of waarop op dat moment laatstelijk artikel 2:403 lid 1 BW is toegepast (lid 1 onder a);
- een partij waar op dat moment vijftig of meer personen werkzaam zijn, of waarvoor dat blijkt uit de opgave in het handelsregister (lid 1 onder b);
- een partij die zelf meermalen dezelfde of nagenoeg dezelfde algemene voorwaarden in haar overeenkomsten gebruikt (lid 3).
De wet noemt limitatief hoe je de wederpartij een redelijke mogelijkheid biedt om van de voorwaarden kennis te nemen (artikel 6:234 BW; HR Geurtzen/Kampstaal, r.o. 3.4):
- Ter hand stellen: je geeft de voorwaarden vóór of bij het sluiten van de overeenkomst aan de wederpartij, bijvoorbeeld als bijlage bij je offerte (lid 1).
- Langs elektronische weg: je stelt de voorwaarden vóór of bij het sluiten van de overeenkomst elektronisch ter beschikking, zo dat de wederpartij ze kan opslaan en later kan raadplegen, bijvoorbeeld als pdf bij een e-mail (lid 2). Is dat redelijkerwijs niet mogelijk, dan kun je vóór de totstandkoming meedelen waar de voorwaarden elektronisch te raadplegen zijn en dat ze op verzoek worden toegezonden. Komt de overeenkomst niet langs elektronische weg tot stand, dan is voor deze elektronische wijze de uitdrukkelijke instemming van de wederpartij nodig (lid 3).
- Ter inzage of gedeponeerd: alleen als terhandstelling redelijkerwijs niet mogelijk is, mag je vóór het sluiten van de overeenkomst meedelen dat de voorwaarden bij jou ter inzage liggen of bij een Kamer van Koophandel of de griffie van een gerecht zijn gedeponeerd, en dat ze op verzoek worden toegezonden (lid 1).
Heb je de voorwaarden niet vóór of bij het sluiten van de overeenkomst ter hand gesteld of elektronisch ter beschikking gesteld, en stuur je ze op verzoek niet onverwijld op je kosten toe, dan zijn de bedingen ook om die reden vernietigbaar, tenzij toezending redelijkerwijs niet van je kan worden gevergd (artikel 6:234 lid 1 en 2 BW). Een verwijzing alleen, bijvoorbeeld “onze voorwaarden staan op onze website”, is daarom in de regel niet genoeg. De wet noemt voor dienstverrichters nog de wijze van verstrekken uit artikel 6:230c BW.
Wat is de bekendheidsuitzondering?
In het kader van de informatieplicht heeft de Hoge Raad een uitzondering gemaakt in het arrest Geurtzen/Kampstaal (HR 1 oktober 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZC2977, r.o. 3.4). De wederpartij kan zich niet op vernietigbaarheid beroepen als zij bij het sluiten van de overeenkomst met het beding bekend was of geacht kon worden daarmee bekend te zijn. De Hoge Raad noemde als voorbeelden: partijen sluiten regelmatig gelijksoortige overeenkomsten en de voorwaarden zijn bij de eerste overeenkomst ter hand gesteld, of een eenvoudige exoneratieclausule wordt in een winkel of bedrijfsruimte duidelijk aan klanten getoond. Ook kan een beroep op vernietiging in bijzondere omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn. In Geurtzen/Kampstaal zelf vernietigde de Hoge Raad het arrest van het hof, omdat het hof niet had vastgesteld dat de wederpartij met het beding bekend was of geacht kon worden daarmee bekend te zijn.
Wanneer is een beding in algemene voorwaarden onredelijk bezwarend?
Een beding is vernietigbaar als het onredelijk bezwarend is voor de wederpartij. Daarbij let de rechter op de aard en de overige inhoud van de overeenkomst, de wijze waarop de voorwaarden tot stand zijn gekomen, de wederzijds kenbare belangen van partijen en de overige omstandigheden van het geval (artikel 6:233 onder a BW). Vernietiging raakt alleen dat beding; de rest van de algemene voorwaarden blijft in stand.
Bij een overeenkomst met een consument (een natuurlijk persoon die niet handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf) wijst de wet een aantal bedingen aan die altijd als onredelijk bezwarend gelden. Deze staan in artikel 6:236 BW, beter bekend als de zwarte lijst.
Daarnaast noemt de wet bedingen die bij een overeenkomst met een consument worden vermoed onredelijk bezwarend te zijn. De gebruiker moet dan aantonen dat het beding niet onredelijk bezwarend is. Deze bedingen staan in artikel 6:237 BW, beter bekend als de grijze lijst.
Staat een beding niet op de zwarte of grijze lijst, of gaat het om een overeenkomst tussen bedrijven, dan kan het nog steeds onredelijk bezwarend zijn op grond van de open norm van artikel 6:233 onder a BW. Andersom kan een beding van de grijze lijst in stand blijven als de gebruiker aantoont dat het in dat geval redelijk is. Het is dan ook raadzaam om juridisch advies in te winnen bij het opstellen van je algemene voorwaarden. Onze advocaat contractenrecht voor algemene voorwaarden uit Amsterdam kan je hierbij helpen.
Welke algemene voorwaarden gelden als beide partijen naar hun eigen voorwaarden verwijzen?
Soms verklaren beide partijen bij het sluiten van een overeenkomst hun eigen algemene voorwaarden van toepassing. Dan geldt in beginsel de eerste verwijzing: verwijzen aanbod en aanvaarding naar verschillende algemene voorwaarden, dan heeft de tweede verwijzing geen werking, tenzij daarbij de toepasselijkheid van de eerst genoemde voorwaarden uitdrukkelijk van de hand wordt gewezen (artikel 6:225 lid 3 BW). Wil je bij het aanvaarden van een aanbod je eigen voorwaarden laten gelden, dan moet je de voorwaarden van de wederpartij dus uitdrukkelijk afwijzen. De battle of forms komt ook voor in internationale handelsgeschillen. In een eerdere blog ging onze advocaat contractenrecht hier nader op in.
Wat is het gevolg van vernietiging van een beding?
Een vernietiging werkt terug tot het moment waarop de rechtshandeling is verricht (artikel 3:53 lid 1 BW). Het vernietigde beding wordt dus in beginsel geacht nooit te hebben gegolden. Zijn de gevolgen bezwaarlijk ongedaan te maken, dan kan de rechter op verzoek de vernietiging geheel of ten dele haar werking ontzeggen (artikel 3:53 lid 2 BW). Je kunt een beding buitengerechtelijk vernietigen met een verklaring aan de gebruiker, of via de rechter (artikel 3:49 BW). De rechtsvordering tot vernietiging verjaart na drie jaar (artikel 3:52 lid 1 onder d BW); bij algemene voorwaarden begint die termijn op de dag na die waarop de gebruiker zich op het beding heeft beroepen (artikel 6:235 lid 4 BW). Steunt een vordering van de gebruiker op het beding, dan kan de wederpartij ter afwering daarvan te allen tijde in rechte een beroep op de vernietigingsgrond doen, ook na die drie jaar (artikel 3:51 lid 3 BW).
Wat betekent het arrest uit 2022 voor de praktijk?
Het arrest uit 2022 verduidelijkt de bekendheidsuitzondering: het gaat erom of de wederpartij met het beding bekend was of geacht kon worden bekend te zijn, ongeacht hoe die bekendheid is ontstaan. In Geurtzen/Kampstaal waren eerdere overeenkomsten met dezelfde voorwaarden een voorbeeld van zulke bekendheid. In de zaak van De Eendracht oordeelde het hof dat de directeur via de Graancursus bekend was met de CNGD en het arbitraal beding, en dat De Eendracht ten tijde van het sluiten van de overeenkomsten daarmee bekend was, althans bekend mocht worden geacht. De Hoge Raad liet dat oordeel in stand.
Het belang van dit arrest is vooral dat een beroep op vernietiging wegens schending van de informatieplicht minder snel slaagt: ook bekendheid die op een andere manier dan via de gebruiker is ontstaan, telt mee. Ga daarom zorgvuldig om met het aanvaarden van algemene voorwaarden, en ga er als gebruiker toch niet op vertrouwen: stel je voorwaarden altijd zelf ter hand.
Veelgestelde vragen over de bekendheidsuitzondering en toepasselijkheid van algemene voorwaarden
Wanneer zijn algemene voorwaarden van toepassing?
Als de wederpartij ze heeft aanvaard, door ondertekening of op andere wijze (artikel 6:231 onder c BW). Verwijs er daarom vóór of bij het sluiten van de overeenkomst naar, bijvoorbeeld in je offerte. Ook stilzwijgende aanvaarding is mogelijk, bijvoorbeeld in een vaste handelsrelatie waarin je steeds naar dezelfde voorwaarden verwijst (HR 11 november 2022, ECLI:NL:HR:2022:1599, r.o. 3.1.3).
Wat gebeurt er als algemene voorwaarden niet ter hand zijn gesteld?
Dan zijn de voorwaarden in beginsel nog steeds van toepassing, maar kan de wederpartij de bedingen vernietigen (artikel 6:233 onder b en 6:234 BW). Dat kan niet als zij met het beding bekend was of geacht kon worden bekend te zijn (de bekendheidsuitzondering), en ook niet als zij onder artikel 6:235 BW valt, bijvoorbeeld een rechtspersoon die haar jaarrekening openbaar maakt of een partij met vijftig of meer werkzame personen.
Is het genoeg om naar algemene voorwaarden op je website te verwijzen?
In de regel niet. Elektronisch kan alleen als je de voorwaarden vóór of bij het sluiten van de overeenkomst zo ter beschikking stelt dat de wederpartij ze kan opslaan en later kan raadplegen; komt de overeenkomst niet langs elektronische weg tot stand, dan is haar uitdrukkelijke instemming nodig (artikel 6:234 lid 2 en 3 BW). Deponeren bij KvK of griffie volstaat alleen als terhandstelling redelijkerwijs niet mogelijk is (artikel 6:234 lid 1 BW).
Gelden de regels over algemene voorwaarden ook tussen bedrijven?
Ja, als beide bedrijven in Nederland gevestigd zijn (artikel 6:247 lid 1 BW). Wel kunnen partijen die onder artikel 6:235 BW vallen zich niet op de vernietigingsgronden beroepen, en gelden de zwarte en grijze lijst alleen tegenover consumenten (artikel 6:236 en 6:237 BW). Tussen bedrijven die niet beide in Nederland gevestigd zijn, geldt de regeling niet, ongeacht het toepasselijke recht (artikel 6:247 lid 2 BW).
Wat besliste de Hoge Raad in Geurtzen/Kampstaal?
De Hoge Raad oordeelde dat de wijzen waarop je volgens artikel 6:234 lid 1 BW een redelijke mogelijkheid tot kennisneming biedt, limitatief zijn. Wel kan de wederpartij zich niet op vernietigbaarheid beroepen als zij met het beding bekend was of geacht kon worden bekend te zijn (HR 1 oktober 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZC2977, r.o. 3.4). In 2022 voegde de Hoge Raad toe dat het niet uitmaakt hoe die bekendheid is ontstaan (ECLI:NL:HR:2022:1599, r.o. 3.2.3).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:49, 3:52 en 3:53
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:225, 6:231, 6:232, 6:233, 6:234, 6:235, 6:236, 6:237 en 6:247
- HR 1 oktober 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZC2977 (Geurtzen/Kampstaal)
- HR 11 november 2022, ECLI:NL:HR:2022:1599 (De Eendracht)
