De Arbowet verplicht werkgevers te zorgen voor de veiligheid en gezondheid van werknemers, onder meer met een arbobeleid en een schriftelijke RI&E (artikelen 3 en 5 Arbowet). Lijdt een werknemer schade bij zijn werk, dan is de werkgever aansprakelijk, tenzij hij aantoont dat hij zijn zorgplicht is nagekomen of dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer (artikel 7:658 lid 2 BW).
Veel maakbedrijven lopen tegen vragen aan over de Arbowetgeving en de aansprakelijkheid die daarmee samenhangt. Hoe breng ik de risico’s in beeld? Wat moet ik doen bij een bedrijfsongeval? Hoe communiceer ik met de toezichthouder? Bij deze vragen helpen de juristen en advocaten aansprakelijkheidsrecht van MAAK spelers uit de maakindustrie.
Hieronder lees je wat de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) en de arboregelgeving van je als werkgever vragen, en wanneer je aansprakelijk bent als het toch misgaat.
De Arbowet legt de zorg voor de veiligheid en gezondheid van werknemers bij de werkgever: die voert een beleid gericht op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden (artikel 3 lid 1 Arbowet). Dat geldt voor werknemers in loondienst, en ook voor uitzendkrachten (de inlener geldt dan in de regel als werkgever) en voor iedereen die onder je gezag arbeid verricht, zoals stagiairs (artikel 1 Arbowet). Een zzp’er valt alleen onder deze werkgeversplichten als hij onder je gezag werkt. Voor de civiele aansprakelijkheid geldt de zorgplicht wel tegenover iedereen die je in je beroep of bedrijf arbeid laat verrichten zonder arbeidsovereenkomst (artikel 7:658 lid 4 BW).
Wat is de definitie van werkgeversaansprakelijkheid?
Werkgeversaansprakelijkheid definieert zich als het aansprakelijk zijn voor de schade die een werknemer heeft geleden in de uitoefening van zijn of haar werkzaamheden. Het wetsartikel 7:658 BW is het kernartikel op dat punt. Lid 1 omschrijft de zorgplicht van de werkgever:
De werkgever is op basis van de wet ertoe verplicht de lokalen, werktuigen en gereedschappen waarin of waarmee hij de arbeid doet verrichten, op zodanige wijze in te richten en te onderhouden alsmede voor het verrichten van de arbeid zodanige maatregelen te treffen en aanwijzingen te verstrekken als redelijkerwijs nodig is om te voorkomen dat de werknemer in de uitoefening van zijn werkzaamheden schade lijdt.
Wat moet je als werkgever doen volgens de Arbowet?
Arbeidsomstandighedenbeleid
De Arbeidsomstandighedenwet vergt allereerst een gedegen arbeidsomstandighedenbeleid. De werkgever zorgt voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers inzake alle met de arbeid verbonden aspecten (artikel 3 lid 1 Arbowet) en toetst dat beleid regelmatig aan de opgedane ervaringen (artikel 3 lid 4 Arbowet).
Risico-inventarisatie & Evaluatie (RI&E)
De start is het inventariseren van de risico’s verbonden aan de werkzaamheden. Je bent als werkgever verplicht een schriftelijke RI&E op te stellen. Daarin staan de risico’s van de arbeid, een beschrijving van de gevaren en de risicobeperkende maatregelen, en de risico’s voor bijzondere categorieën werknemers (artikel 5 lid 1 Arbowet).
Over de RI&E raadpleeg je de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging; is die er niet, dan de belanghebbende werknemers (artikel 12 lid 1 en 2 Arbowet). De RI&E laat je in de regel toetsen door een gecertificeerde deskundige, zoals een arbodienst (artikel 14 lid 1 onder a Arbowet). Die toetsing is niet verplicht als in je bedrijf in totaal ten hoogste 40 uur per week wordt gewerkt, of als je in de regel ten hoogste 25 werknemers hebt en een erkend RI&E-instrument of een model uit de cao gebruikt (artikel 14 lid 12 Arbowet).
Bij het bepalen van maatregelen geldt een wettelijke volgorde (artikel 3 lid 1 onder b Arbowet). Pas als een ‘hogere’ maatregel redelijkerwijs niet kan worden gevergd, mag je volstaan met een ‘lagere’. De volgorde is:
- gevaren bij de bron te bestrijden
- collectieve beschermingsmaatregelen nemen
- individuele beschermingsmaatregelen nemen
- persoonlijke beschermingsmiddelen verschaffen
Een plan van aanpak maakt verplicht deel uit van de RI&E. Daarin staat welke maatregelen je neemt en binnen welke termijn (artikel 5 lid 3 Arbowet). Je past de RI&E aan als ervaring, gewijzigde werkmethoden of werkomstandigheden of de stand van de wetenschap daartoe aanleiding geven (artikel 5 lid 4), en iedere werknemer moet de RI&E kunnen inzien (artikel 5 lid 6).
Omdat het voldoen aan arbowetgeving een blijvende verplichting is, is de periodieke evaluatie en bijsturing van het beleid van belang.
Bijstand door deskundige werknemers en deskundigen
Je laat je als werkgever bijstaan door een of meer deskundige werknemers op het gebied van preventie en bescherming, zoals de preventiemedewerker. Lukt dat niet (helemaal) binnen het bedrijf, dan schakel je externe deskundigen in (artikel 13 lid 1-3 Arbowet). Daarnaast wijs je bedrijfshulpverleners (BHV’ers) aan voor eerste hulp, brandbestrijding en evacuatie (artikel 15 Arbowet). Voor onder meer de begeleiding van zieke werknemers en de toetsing van de RI&E laat je je bijstaan door een gecertificeerde deskundige of een geregistreerde bedrijfsarts, vaak via een arbodienst (artikel 14 lid 1 Arbowet).
Voor de taken van artikel 14 Arbowet moet de deskundige gecertificeerd zijn of als bedrijfsarts zijn ingeschreven. Voor preventiemedewerkers en BHV’ers eist de wet voldoende deskundigheid, ervaring, opleiding en uitrusting (artikel 13 lid 4 en artikel 15 lid 3 Arbowet). Een certificaat of diploma helpt om dat aan te tonen.
Bij werkgevers met niet meer dan 25 werknemers mag de werkgever zelf (of de directeur, als de werkgever een rechtspersoon is) de taken van de preventiemedewerker uitvoeren, mits hij daarvoor voldoende deskundigheid, ervaring en uitrusting heeft (artikel 13 lid 10 Arbowet).
Voorlichting en training
Een belangrijk onderdeel is de voorlichting en training van werknemers. De werkgever zorgt ervoor dat de werknemers doeltreffend worden ingelicht over de werkzaamheden, de daaraan verbonden risico’s en de maatregelen die deze risico’s beperken, en dat zij doeltreffend onderricht krijgen (artikel 8 lid 1 en 2 Arbowet). Het is van belang om dit aantoonbaar te kunnen maken.
De werkgever ziet bovendien toe op de naleving van de instructies en op het juiste gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (artikel 8 lid 4 Arbowet). Daar waar werknemers de veiligheidsmaatregelen niet opvolgen is een consequent en adequaat ingrijpen gevergd om de naleving van veiligheidsregels af te dwingen.
Nadere regels
In het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit) en de Arbeidsomstandighedenregeling (Arboregeling) staan nadere regels die meer concreet invulling geven aan de zorgplicht van de werkgever. De onderwerpen lopen zeer uiteen van veiligheidseisen aan machines tot beeldscherminstellingen.
Verder wordt de zorgplicht van de werkgever nader en meer concreet ingekleurd door eventueel van toepassing zijnde NEN-normering. Machines, beveiligingsmechanismen, persoonlijke beschermingsmiddelen, rollend materieel en andere bij de uitvoering van het werk gebruikte apparaten vallen in de regel binnen het bereik van specifieke NEN-normering.
De arbocatalogus
Afspraken over de implementatie van de Arbowet kunnen ook zijn vastgelegd in een Arbocatalogus die (doorgaans) voor de branche is opgesteld. In een arbocatalogus wordt beschreven hoe werkgevers en werknemers voldoen aan de wettelijke doelvoorschriften voor gezond en veilig werken. Dit kan een belangrijk hulpmiddel zijn voor werkgevers om het arbeidsomstandigheden beleid vorm te geven.
Wat moet je doen na een arbeidsongeval?
Registratie en melding van arbeidsongevallen
Mocht het komen tot een arbeidsongeval dan is het als werkgever van belang om daar goed mee om te gaan. Je houdt een lijst bij van de gemelde arbeidsongevallen en van arbeidsongevallen die hebben geleid tot een verzuim van meer dan drie werkdagen, met de aard en datum van het ongeval (artikel 9 lid 2 Arbowet).
Arbeidsongevallen die leiden tot de dood, blijvend letsel of een ziekenhuisopname meld je direct bij de Nederlandse Arbeidsinspectie (artikel 9 lid 1 Arbowet). Het is goed te beseffen dat de Nederlandse Arbeidsinspectie ook op andere manieren signalen van ernstige arbeidsongevallen binnen krijgt. Niet melden is een overtreding waarvoor de werkgever een bestuurlijke boete kan krijgen (artikel 33 lid 1 Arbowet).
Bijstand bij arbeidsongevallen
Na ernstige ongevallen komt er veel op de werkgever af. In de regel volgt er bij een ernstig ongeval op de werkplaats een onderzoek door de Nederlandse Arbeidsinspectie. Vanuit Maak Advocaten kunnen wij je in dit proces begeleiden. Na de directe hulpverlening en zorg voor het overige personeel, is het aan te bevelen om zo spoedig mogelijk contact op te nemen omdat juist de eerste uren en dagen na het arbeidsongeval veel van je wordt gevraagd.
Wanneer is de werkgever aansprakelijk bij een arbeidsongeval?
Indien er een arbeidsongeval heeft plaatsgevonden, is de schade van de werknemer en aansprakelijkheid van de werkgever in het geding. In de kern moet worden onderscheiden tussen twee vormen: civielrechtelijke aansprakelijkheid en strafrechtelijke aansprakelijkheid. Daarnaast kan er bestuursrechtelijke handhaving plaatsvinden.
Civielrechtelijke aansprakelijkheid richting de werknemer
De werkgever is richting de werknemer aansprakelijk voor de schade die de werknemer in de uitoefening van zijn werkzaamheden lijdt indien de werkgever niet zijn zorgplicht richting de werknemer is nagekomen (artikel 7:658 BW). De werkgever dient aan te tonen dat hij of zij aan de zorgplicht heeft voldaan.
De werkgever is ook niet aansprakelijk als de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer (artikel 7:658 lid 2 BW). Daar is in de praktijk niet snel sprake van. Van deze regels kan niet ten nadele van de werknemer worden afgeweken (artikel 7:658 lid 3 BW).
De aansprakelijk werkgever dient de werkelijke schade van de werknemer te vergoeden. Dit kan zeer fors uitvallen. Een werkgever doet er daarom goed aan om te beschikken over een aansprakelijkheidsverzekering die ook de werkgeversaansprakelijkheid dekt.
Strafrechtelijke aansprakelijkheid
Bij dodelijke arbeidsongevallen zal er een onderzoek door de Nederlandse Arbeidsinspectie plaatsvinden en dient de werkgever ervan uit te gaan dat er een strafrechtelijk onderzoek door het Openbaar Ministerie volgt.
De werkgever, dat kan de rechtspersoon zijn, wordt doorgaans aangemerkt als verdachte van het overtreden van artikel 307 van het Wetboek van Strafrecht (dood door schuld; bij letsel artikel 308 Sr) en artikel 32 van de Arbeidsomstandighedenwet (een economisch delict op grond van artikel 1 onder 1° van de Wet op de economische delicten). Naast de rechtspersoon kunnen ook de personen die opdracht of feitelijk leiding gaven aan de verboden gedraging worden vervolgd (artikel 51 Sr). De werkgever wordt dan, kort gezegd, verweten dat de dood van de werknemer aan haar schuld is te wijten, alsmede dat zij handelingen heeft nagelaten om de risico’s en gevaren die aan de werkzaamheden waren verbonden, te voorkomen of te beperken.
Indien het Openbaar Ministerie meent dat de feiten en bewijzen aanleiding zijn voor vervolging dan wordt de zaak in de regel voor de rechter gebracht.
Uit de rechtspraak blijkt dat de werkgever in de beoordeelde gevallen in de regel geen volledige RI&E had uitgevoerd, dat de werknemer onvoldoende was voorgelicht, dat er onvoldoende toezicht was vanuit de werkgever en dat de gebruikte materialen niet voldeden aan de daaraan gestelde eisen.
Komt de rechter tot een bewezenverklaring van het strafbare feit dan wordt er een straf opgelegd. Indien de werkgever een rechtspersoon is dan zal er in de regel een stevige strafrechtelijke boete als sanctie worden opgelegd.
Ook arbeidsongevallen zonder dodelijke gevolgen kunnen leiden tot strafrechtelijke vervolging. In bepaalde ‘lichtere’ gevallen kan het Openbaar Ministerie de zaak zelf afdoen met een strafbeschikking (artikel 257a Wetboek van Strafvordering). Daartegen kun je in de regel binnen veertien dagen verzet doen (artikel 257e lid 1 Sv).
In de praktijk leidt een niet-dodelijk arbeidsongeval waarbij het letsel beperkt is, geregeld niet tot strafrechtelijke vervolging door het Openbaar Ministerie. Dit is gedetailleerder vastgelegd in de Aanwijzing handhaving Arbeidsomstandighedenwet en Arbeidstijdenwet van het Openbaar Ministerie. Waar het arbeidsongeval aan de werkgever te wijten is, volgt geregeld wel een bestuurlijke boete van de Nederlandse Arbeidsinspectie en civiele aansprakelijkheid.
Bestuurlijke boete en preventieve handhaving
De Nederlandse Arbeidsinspectie kan zowel zonder ongeval als na een ongeval handhavend optreden. Indien er een arbeidsongeval heeft plaatsgevonden en dit mede komt doordat de werkgever de arbowetgeving niet heeft nageleefd, zal een bestuurlijke boete in de rede liggen. Indien de Nederlandse Arbeidsinspectie preventief acteert, zal zij vaak kiezen voor een waarschuwing of een last onder dwangsom om de werkgever te bewegen de Arbowetgeving na te leven. Voor het niet naleven van verplichtingen die de wet als overtreding aanmerkt (artikel 33 lid 1 Arbowet), kan een bestuurlijke boete worden opgelegd; bij herhaling binnen vijf jaar wordt de boete verhoogd (artikel 34 Arbowet). Bij ernstig gevaar voor personen kan een toezichthouder het werk laten stilleggen (artikel 28 Arbowet).
Wie houdt toezicht op de naleving van de Arbowet?
De Nederlandse Arbeidsinspectie is in Nederland de toezichthouder ten aanzien van de naleving van arbowetgeving en de onderzoekende instantie bij arbeidsongevallen. Voor sommige aspecten en werkplaatsen zijn er andere toezichthouders (mede) bevoegd. Heb je als bedrijf te maken met een handhavingskwestie door de toezichthouder, dan adviseren en ondersteunen onze advocaten je graag.
Veelgestelde vragen over arbowetgeving en werkgeversaansprakelijkheid
Wat zijn de voorwaarden voor werkgeversaansprakelijkheid?
De werknemer moet schade hebben geleden in de uitoefening van zijn werkzaamheden. De werkgever is dan aansprakelijk, tenzij hij aantoont dat hij zijn zorgplicht is nagekomen of dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer (artikel 7:658 lid 2 BW). De bewijslast ligt dus bij de werkgever.
Wanneer is een werknemer aansprakelijk?
Brengt een werknemer bij zijn werk schade toe aan de werkgever of aan een derde voor wie de werkgever moet betalen, dan is hij tegenover de werkgever niet aansprakelijk, tenzij de schade het gevolg is van zijn opzet of bewuste roekeloosheid (artikel 7:661 lid 1 BW). Uit de omstandigheden van het geval kan iets anders volgen. Afwijken ten nadele van de werknemer kan alleen schriftelijk en alleen voor zover hij verzekerd is (artikel 7:661 lid 2 BW).
Wat zijn de rechten en plichten van de werknemer volgens de Arbowet?
De werknemer moet naar vermogen zorgen voor zijn eigen veiligheid en gezondheid en die van anderen, bijvoorbeeld door arbeidsmiddelen en beschermingsmiddelen juist te gebruiken en gevaren direct te melden (artikel 11 Arbowet). Hij heeft recht op voorlichting en onderricht (artikel 8) en moet de RI&E kunnen inzien (artikel 5 lid 6). Dreigt naar zijn redelijk oordeel ernstig gevaar zo onmiddellijk dat een toezichthouder niet tijdig kan optreden, dan mag hij het werk onderbreken met behoud van loon; hij meldt dat direct bij de werkgever als die het niet weet (artikel 29 Arbowet).
Is bedrijfshulpverlening (BHV) verplicht?
Ja. Elke werkgever wijst een of meer werknemers aan als bedrijfshulpverlener. Zij verlenen eerste hulp, beperken en bestrijden brand en alarmeren en evacueren in noodsituaties. Opleiding, uitrusting en aantal moeten passen bij die taken (artikel 15 Arbowet).
Moet elke werkgever een RI&E laten toetsen?
In beginsel wel, door een gecertificeerde deskundige of arbodienst (artikel 14 lid 1 onder a Arbowet). Dat hoeft niet als in totaal ten hoogste 40 uur per week wordt gewerkt, of als je in de regel ten hoogste 25 werknemers hebt en een erkend RI&E-instrument of cao-model gebruikt (artikel 14 lid 12 Arbowet). Een schriftelijke RI&E met plan van aanpak blijft wel verplicht (artikel 5).
Primaire bronnen
- Arbeidsomstandighedenwet: artikel 1, 3, 5, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 28, 29, 32, 33 en 34
- Burgerlijk Wetboek Boek 7: artikel 7:658 en 7:661
- Wetboek van Strafrecht: artikel 51, 307 en 308
- Wetboek van Strafvordering: artikel 257a en 257e
- Wet op de economische delicten, artikel 1
- Aanwijzing handhaving Arbeidsomstandighedenwet en Arbeidstijdenwet
Contact opnemen met een advocaat of jurist gespecialiseerd in arbowetgeving en werkgeversaansprakelijkheid
Heb je een vraag over arbowetgeving of werkgeversaansprakelijkheid? Heb je te maken met een arbeidsongeval? Onze advocaten en juristen voor werkgeversaansprakelijkheidsrecht in Amsterdam helpen je graag verder.
