Je mag aansprakelijkheid voor indirecte schade, zoals gederfde winst of stilstandschade, in je algemene voorwaarden uitsluiten. Maar je wederpartij kan zo’n beding vernietigen als het onredelijk bezwarend is (artikel 6:233 onder a BW). En ook een geldig beding blijft buiten toepassing als een beroep erop naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is (artikel 6:248 lid 2 BW).
Het thema indirecte schade is belangrijk bij het contracteren. Contractenmakers en commerciële partijen doen er verstandig om duidelijk te definiëren welke soorten schade in- of uitgesloten zijn bij een tekortkoming. Tot de kern teruggebracht verwijst indirecte schade naar schade die het (secundaire) gevolg is van een gebrekkig product of dienst, zoals gederfde winst, vertragingsschade of verminderde goodwill. Als zodanig kunnen geschillen over indirecte schade complex, kostbaar en onvoorzien zijn voor bedrijven. In dit artikel licht onze advocaat contractenrecht meer toe over de uitsluiting aansprakelijkheid indirecte schade in algemene voorwaarden. Wij helpen je ook met precontractuele aansprakelijkheid onderhandelen voorbehoud.
Hoe beperk je aansprakelijkheid in algemene voorwaarden?
Aansprakelijkheid beperken gebeurt veelal in algemene voorwaarden. In B2B situaties kan aansprakelijkheid in verregaande mate worden beperkt, behoudens vernietiging als onredelijk bezwarend (artikel 6:233 onder a BW, voor zover artikel 6:235 BW dat niet uitsluit) en de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW). Aansprakelijkheid beperken in algemene voorwaarden doe je in een aparte clausule dat ziet op het thema aansprakelijkheid. Je kunt bijvoorbeeld de aansprakelijkheid per gebeurtenis beperken, maximeren tot een bedrag per jaar, of bijvoorbeeld tot het bedrag waartoe je verzekeraar dekking biedt. In de verzekeringspraktijk wordt dat laatste overigens niet met veel applaus ontvangen, omdat dit feitelijk de deur openzet voor grotere claims bij de verzekering en laatstgenoemde zelf minder beschermd zal zijn. Let wel; contractueel gezien is hier een hoge mate van contractsvrijheid en kun je aansprakelijkheid voor een groot deel uitsluiten in algemene voorwaarden. Tegelijkertijd kun je de omvang van je schade voor een groot deel beperken door grenzen aan te geven voor welke schade je wel of niet gehouden bent.
Wat is het verschil tussen directe schade en indirecte schade?
Als contractenrecht specialist stel ik vaker vast dat over directe of indirecte schade heen gelezen wordt; zeker daar waar gaat bij een verwijzing naar ‘de kleine lettertjes’. Toch is het verschil van grote invloed op de risico’s waaraan je als ondernemer bloot kan staan. Directe schade en indirecte schade laat zich ietwat moeilijk te definiëren, nu de Nederlandse wet geen definities hiervan heeft opgenomen. Goed om te beseffen is evenwel dat wanneer je je niet ‘exonereert’ (dat wil zeggen: aansprakelijkheid uitsluit) voor indirecte schade, deze vermogensrechtelijke schade wel degelijk voor vergoeding in aanmerking kan komen. Het is voor je als ondernemer belangrijk dat je weet welke schade je uitsluit, dan wel welke schade niet door de andere partij wordt vergoed wanneer er (bijvoorbeeld) in een commerciële overeenkomst iets spaak loopt, c.q. toerekenbaar tekort wordt geschoten. We behandelen dit uitgebreid in Wat is de aansprakelijkheid bij afgebroken onderhandelingen.
Wanneer we spreken over directe schade dan hebben we het over schade die direct geleden wordt aan het gebrekkig geleverde product of gebrekkig geleverde dienst (i.e. vervanging of reparatie van het product of het opnieuw uitvoeren of herstellen van de geleverde dienst).
Indirecte schade wordt vaak volledig uitgesloten in algemene voorwaarden van de gebruiker, bijvoorbeeld bij algemene verkoop- en leveringsvoorwaarden of een overeenkomst tot dienstverlening. Bedoeld wordt in de regel veelal het uitsluiten van gederfde winst, gemiste omzetten, vertragingsschade en gemiste besparingen. Tegelijkertijd moet worden benadrukt dat ook andere schade-aanspraken kunnen opleven, denk aan het verlies van data, het uitvallen van productiecapaciteit en/of verminkte gegevens. Omdat de wet het onderscheid tussen directe en indirecte schade niet kent, bepaalt de omschrijving in je voorwaarden (en de uitleg daarvan) welke schadeposten onder de uitsluiting vallen. Noem de schadesoorten die je wilt uitsluiten daarom met zoveel woorden.
Wat is de definitie van vermogensschade?
Vermogensschade omvat zowel geleden verlies als gederfde winst (artikel 6:96 lid 1 BW). Het uitgangspunt is dat de benadeelde zoveel mogelijk in de toestand wordt gebracht waarin hij zou hebben verkeerd als de schadeveroorzakende gebeurtenis, bij een overeenkomst de tekortkoming, niet had plaatsgevonden. Schiet je toerekenbaar tekort, dan ben je de schade die je wederpartij daardoor lijdt verschuldigd (artikel 6:74 BW). Gederfde winst komt voor vergoeding in aanmerking als zij in zodanig verband staat met de tekortkoming dat zij je als gevolg daarvan kan worden toegerekend (artikel 6:98 BW). Sluit je die schade niet uit, dan kan dat dus een grote post worden.
Wanneer is uitsluiting van indirecte schade toegestaan?
In zakelijke verhoudingen kun je aansprakelijkheid in beginsel verregaand beperken of uitsluiten. Er zijn twee toetsen. Ten eerste kan je wederpartij een beding in algemene voorwaarden vernietigen als het onredelijk bezwarend is (artikel 6:233 onder a BW). Dat kan niet elke wederpartij: een rechtspersoon die bij het sluiten van de overeenkomst haar laatste jaarrekening openbaar had gemaakt (ook een kleine bv die haar jaarrekening deponeert) en een partij bij wie vijftig of meer personen werkzaam zijn kunnen zich niet op deze vernietigingsgrond beroepen (artikel 6:235 lid 1 BW). Ten tweede blijft een beding buiten toepassing als een beroep erop naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is (artikel 6:248 lid 2 BW). Die toets is terughoudend, maar geldt voor iedereen. Volgens de Hoge Raad is een beroep op een exoneratie in het algemeen onaanvaardbaar als de schade te wijten is aan opzet of bewuste roekeloosheid van de schuldenaar of van de personen die zijn bedrijf leiden (HR 12 december 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2524). Bestudeer algemene voorwaarden daarom altijd goed en accepteer ze niet blind. Als leverancier doe je er juist goed aan aansprakelijkheid voor indirecte schade uit te sluiten.
Wanneer een discussie over de toepasselijkheid van algemene voorwaarden (en het uitsluiten van indirecte schade) een zinloze exercitie blijkt, bijvoorbeeld omdat je met een (vele) grotere wederpartij zakendoet en deze niet wenst af te wijken van haar voorwaarden, verzoek dan om maatwerk in een apart addendum of een aparte koop- of dienstenovereenkomst. Immers, ook deze partij is bereid zaken met je te willen doen en je bereikt meer wanneer je open de kansen en risico’s deelt. Onze ervaring is dat er dan best nog wel een en ander mogelijk is, zelfs wanneer voet bij stuk wordt gehouden met betrekking tot het gebruik van algemene voorwaarden. Behoudens zeer beperkte uitzonderingen, zal een apart contract waarover je hebt onderhandeld voorgaan op een set algemene voorwaarden, waarin de aansprakelijkheid voor indirecte schade uitgesloten is.
Hoe sluit je indirecte schade uit?
Wat zijn de belangrijkste zaken die je moet onthouden over het thema uitsluiting van aansprakelijkheid in algemene voorwaarden? Hieronder de belangrijkste takeaways:
- Zorg ervoor dat je weet welke algemene voorwaarden van toepassing zijn, die van je, die van je wederpartij of branchevoorwaarden. Wees erop alert dat de toepasselijkheid van algemene voorwaarden een complex vraagstuk kan zijn en laat je hierover goed adviseren door een advocaat met ervaring op overeenkomstenrecht.
- Indirecte schade is niet duidelijk gedefinieerd en kan leiden tot juridische geschillen in Nederland.
- Uitsluitingsclausules voor indirecte schade moeten ondubbelzinnig en specifiek zijn, rekening houdend met de commerciële context en redelijkheid.
- Effectieve uitsluitingsclausules vereisen een zorgvuldige afweging van uitsluitingscriteria, contractuele verplichtingen, risicobeoordeling en commerciële impact.
- Een uitsluiting die in strijd is met de openbare orde of de goede zeden is nietig; een onredelijk bezwarend beding in algemene voorwaarden is vernietigbaar (artikelen 3:40 en 6:233 BW). Omschrijf beperkingen en maximumbedragen daarom duidelijk en niet ruimer dan nodig.
- Bij discussies over aansprakelijkheidsbeperkingen in algemene voorwaarden is het aanbevelenswaardig om naast de set algemene voorwaarden een apart contract in te richten waarin je de risico’s met betrekking tot aansprakelijkheid meer (op maat) verdeeld.
Wanneer houdt een uitsluiting van indirecte schade stand?
Wanneer we spreken over contractuele aansprakelijkheid is veelal sprake van een overeenkomst die niet goed, niet tijdig of niet wordt nagekomen. Onder specifieke omstandigheden kan de aansprakelijkheid in contracten of algemene voorwaarden worden uitgesloten. Een dergelijke clausule wordt ook wel aangeduid met een exoneratiebeding of exoneratieclausule.
Of een dergelijke bepaling standhoudt, hangt af van de omstandigheden van het geval waarin het beding wordt ingeroepen. Tegenover consumenten geldt een strenger regime. Een beding in algemene voorwaarden dat de gebruiker geheel of gedeeltelijk bevrijdt van een wettelijke verplichting tot schadevergoeding, staat op de zogenoemde grijze lijst en wordt vermoed onredelijk bezwarend te zijn (artikel 6:237 onder f BW). De consument kan zo’n beding vernietigen, tenzij jij als gebruiker aantoont dat het in het concrete geval niet onredelijk bezwarend is. Bedingen op de zwarte lijst van artikel 6:236 BW gelden zonder meer als onredelijk bezwarend. In zakelijke verhoudingen gelden deze lijsten niet rechtstreeks; daar beoordeelt de rechter het beding aan de hand van de open norm van artikel 6:233 onder a BW.
Wat is een exoneratiebeding?
Contractsvrijheid is een van de pijlers binnen het Nederlandse contractenrecht. Dat betekent ook dat het uitsluiten van aansprakelijkheid van indirecte schade in algemene voorwaarden ook onder die contractsvrijheid valt. Tegelijkertijd kun je ook bepalen met wie je zaken doet en de verdere inhoudelijke afspraken in alle vrijheid inregelen. Overeenkomsten mogen echter niet botsen met het dwingende recht, de openbare orde of de goede zeden. Ook zijn er grenzen aan de contractsvrijheid en ook in mate aansprakelijk kan en mag worden uitgesloten, zoals bijvoorbeeld voor indirecte schade. Of een dergelijke uitsluiting van aansprakelijkheid is toegestaan, anders gezegd: of een exoneratiebeding toelaatbaar is, beoordeelt de rechter meestal aan criteria die de Hoge Raad heeft geformuleerd in het arrest Saladin/HBU uit 1967. Hierin is bepaald welke aandachtspunten een rol spelen bij het beperken van aansprakelijkheid. Een dergelijke clausule blijft buiten toepassing wanneer een beroep op dit beding naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is (artikel 6:248 lid 2 BW).
Bij deze beoordeling moet men volgens de Hoge Raad rekening houden met tal van omstandigheden, waaronder:
- de zwaarte van de schuld, mede in verband met de aard en de ernst van de bij de gedraging betrokken belangen;
- de aard en de verdere inhoud van de overeenkomst waarin het beding voorkomt;
- de maatschappelijke positie en de onderlinge verhouding van partijen;
- de wijze waarop het beding is tot stand gekomen; en
- de mate waarin de wederpartij zich de strekking van het beding bewust is geweest.
Welk wettelijk kader geldt voor uitsluiting van indirecte schade?
Het wettelijk kader bestaat uit drie onderdelen. De regels over algemene voorwaarden in afdeling 6.5.3 BW, met de vernietigingsgronden van artikel 6:233 BW en de beperking in artikel 6:235 BW. De beperkende werking van redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW), die ook geldt voor bedingen waarover is onderhandeld. En de nietigheid van een beding dat in strijd is met de goede zeden of de openbare orde (artikel 3:40 BW). Daarnaast spelen deze overwegingen een rol bij het opstellen van een uitsluiting:
- De redelijkheid van een uitsluiting van aansprakelijkheid: In de Nederlandse rechtspraak is vaker ingegaan op specifieke omstandigheden van het geval en de vraag in hoeverre een clausule die aansprakelijkheid uitsluit onredelijk is, dan wel onaanvaardbaar naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid.
- De context van de overeenkomst: Bij het interpreteren van uitsluitingsclausules zullen rechters rekening houden met de commerciële context rond de overeenkomst, met inbegrip van eventuele onderhandelingen of daaropvolgend gedrag van beide partijen.
- Algemene vs. specifieke exoneratieclausule: een algemene clausule die “indirecte schade” uitsluit, is mogelijk niet voldoende als niet wordt gespecificeerd welke soorten indirecte schade worden uitgesloten (denk aan verlies van data bijvoorbeeld).
Gezien deze overwegingen is het belangrijk dat bedrijven hun exoneratieclausules zorgvuldig, nauwkeurig en duidelijk opstellen.
Waar let je op bij het uitsluiten van aansprakelijkheid?
Het opstellen van effectieve exoneratieclausules vereist zorgvuldige overweging van de uitsluitingscriteria, contractuele verplichting, beperkingsclausules, risicobeoordeling en commerciële impact. Uitsluitingsclausules moeten duidelijk en nauwkeurig worden opgesteld om ervoor te zorgen dat ze redelijk en afdwingbaar zijn. De belangrijkste overwegingen bij het opstellen van uitsluitingsclausules zijn onder andere het identificeren van de risico’s die moeten worden uitgesloten, het definiëren van de reikwijdte van de uitsluitingsclausule, ervoor zorgen dat de clausule niet in strijd is met wettelijke (dwingendrechtelijke) vereisten of overwegingen van openbare orde en/of goede zeden, en alle partijen op de hoogte stellen van het bestaan ervan.
Het is belangrijk om de commerciële gevolgen van het uitsluiten van indirecte schade in algemene voorwaarden naar Nederlands recht te beoordelen.
Het waarborgen van naleving van de wet bij het opstellen van uitsluitingsclausules vereist een goed begrip van de relevante wettelijke vereisten en overwegingen van openbaar beleid. Een uitsluiting in strijd met de goede zeden of de openbare orde is nietig, strijd met een dwingende wetsbepaling die één partij beschermt leidt tot vernietigbaarheid (artikel 3:40 BW), en een onredelijk bezwarend beding in algemene voorwaarden is vernietigbaar (artikel 6:233 onder a BW). Risicobeoordeling is ook noodzakelijk bij het identificeren van potentiële risico’s en aansprakelijkheden die kunnen voortvloeien uit het uitsluiten van indirecte schade. Aansprakelijkheidslimieten moeten duidelijk worden gedefinieerd om overmatige uitsluiting van aansprakelijkheid te voorkomen.
Bij het opstellen van uitsluitingsclausules speelt contractonderhandeling bovendien een belangrijke rol bij het waarborgen van de naleving van de wet. Beide partijen moeten het eens zijn over de voorwaarden van het contract, inclusief de uitsluitingen, voordat ze het ondertekenen. Er moet ook worden voorzien in geschillenbeslechtingsmechanismen voor het geval zich problemen voordoen met betrekking tot de interpretatie of handhaving van dergelijke clausules. Samenvattend: om te zorgen dat de wet wordt nageleefd, moet zorgvuldig worden nagedacht over alle aspecten die komen kijken bij het opstellen van een effectieve uitsluitingsclausule naar Nederlands recht.
Als we kijken naar casestudies en voorbeelden, kunnen bedrijven leren van zaken uit het verleden waarin rechtbanken slecht opgestelde uitsluitingsclausules of clausules die in strijd zijn met overwegingen van openbare orde hebben veroordeeld. Door deze zaken te analyseren, kunnen organisaties inzicht krijgen in hoe ze hun belangen het beste kunnen beschermen zonder de wet te overtreden of reputatieschade te riskeren als gevolg van oneerlijke contractvoorwaarden.
Veelgestelde vragen over het uitsluiten van indirecte schade
Is indirecte schade een wettelijk begrip?
Nee. De wet spreekt van vermogensschade, die zowel geleden verlies als gederfde winst omvat (artikel 6:96 lid 1 BW), en vergoedt schade die aan de gebeurtenis kan worden toegerekend (artikel 6:98 BW). Wat onder “indirecte schade” valt, hangt dus af van de omschrijving in je voorwaarden en de uitleg daarvan.
Mag ik indirecte schade uitsluiten tegenover consumenten?
Een beding dat de gebruiker geheel of gedeeltelijk bevrijdt van een wettelijke verplichting tot schadevergoeding wordt tegenover een consument vermoed onredelijk bezwarend te zijn (artikel 6:237 onder f BW). De consument kan het beding vernietigen, tenzij jij aantoont dat het in dat geval niet onredelijk bezwarend is.
Kan een bv die haar jaarrekening deponeert een exoneratie vernietigen?
Niet op grond van artikel 6:233 BW. Een rechtspersoon die bij het sluiten van de overeenkomst haar laatste jaarrekening openbaar had gemaakt, kan zich niet op die vernietigingsgronden beroepen, ook niet als het een kleine bv is. Hetzelfde geldt voor een partij bij wie vijftig of meer personen werkzaam zijn (artikel 6:235 lid 1 BW). Wel kan het beroep op het beding onaanvaardbaar zijn (artikel 6:248 lid 2 BW).
Geldt een exoneratie ook bij opzet of bewuste roekeloosheid?
In de regel niet. Volgens de Hoge Raad is een beroep op een exoneratiebeding in het algemeen onaanvaardbaar als de schade te wijten is aan opzet of bewuste roekeloosheid van de schuldenaar of van de personen die zijn bedrijf leiden (HR 12 december 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2524).
Welke omstandigheden weegt de rechter mee?
Onder meer de zwaarte van de schuld, de aard en verdere inhoud van de overeenkomst, de maatschappelijke positie en onderlinge verhouding van partijen, de wijze waarop het beding tot stand kwam en de mate waarin de wederpartij zich de strekking ervan bewust was (HR 19 mei 1967, ECLI:NL:HR:1967:AC4745, Saladin/HBU).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:40
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:74, 6:96, 6:98, 6:233, 6:235, 6:236, 6:237 en 6:248
- HR 19 mei 1967, ECLI:NL:HR:1967:AC4745 (Saladin/HBU)
- HR 12 december 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2524 (Gemeente Stein/Driessen)
- Rb. Rotterdam 27 juli 2022, ECLI:NL:RBROT:2022:7572
Hoe helpt ons team contractenrecht je met exoneratieclausules?
Ons advocatenkantoor in Amsterdam adviseert organisaties over de toepasselijkheid van algemene voorwaarden, exoneratieclausules en commerciële contracten. Ook het uitsluiten van aansprakelijkheid en indirecte schade in algemene voorwaarden is een belangrijk onderdeel van ons Team Contractenrecht. Van koopovereenkomsten, tot complexe IT-contracten, onze advocaten hebben de kennis en expertise die je hiervoor zoekt. Ook kunnen we voor je algemene voorwaarden opstellen, zodat je kansen en risico’s inzichtelijk zijn en je belangen optimaal worden gediend.
Wanneer schakel je een advocaat in?
Wanneer je contact zoekt met een ervaren advocaat contractenrecht, in het bijzonder op het terrein van het uitsluiten van indirecte schade, helpen we je graag verder. Onze advocaat overeenkomstenrecht, Remko Roosjen, is al jaren actief in het bereik van het commerciële contractenrecht en adviseert en procedeert op het terrein van nationale en internationale contracten.
