Een battle of forms ontstaat als aanbod en aanvaarding naar verschillende algemene voorwaarden verwijzen. Naar Nederlands recht werkt de tweede verwijzing dan niet en geldt de eerste verwijzing naar algemene voorwaarden, tenzij de tweede partij daarbij de eerste voorwaarden uitdrukkelijk van de hand wijst, dus uitdrukkelijk afwijst (artikel 6:225 lid 3 BW). Dit heet de first shot rule.
De battle of forms speelt zich regelmatig af in het zakelijk verkeer. Ondernemers beschikken vaak over eigen algemene voorwaarden met gunstige bepalingen voor hun onderneming. Inkoopvoorwaarden bevatten doorgaans strikte leveringstermijnen en ruime aansprakelijkheid voor de verkoper. Leveringsvoorwaarden daarentegen beperken juist de aansprakelijkheid van de verkoper zo veel mogelijk en hanteren soepele leveringsafspraken.
Wat houdt de first shot rule precies in?
Artikel 6:225 lid 3 BW regelt de situatie waarin aanbod en aanvaarding naar verschillende algemene voorwaarden verwijzen. Aan de tweede verwijzing komt dan geen werking toe, wanneer daarbij niet tevens de toepasselijkheid van de voorwaarden uit de eerste verwijzing uitdrukkelijk van de hand wordt gewezen. De voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen, gelden dan. Dit heet de first shot rule. Wijst de tweede partij de eerste voorwaarden wel uitdrukkelijk van de hand, dan gelden haar eigen voorwaarden niet vanzelf. Haar antwoord wijkt dan af van het aanbod en geldt als een nieuw aanbod en als een verwerping van het oorspronkelijke (artikel 6:225 lid 1 BW). Of haar voorwaarden gelden, hangt ervan af of de eerste partij dat nieuwe aanbod aanvaardt. Zo’n aanvaarding kan ook in gedrag besloten liggen (artikel 3:37 lid 1 BW), bijvoorbeeld als de overeenkomst zonder protest wordt uitgevoerd.
In handelsgeschillen ontstaat regelmatig discussie over welke algemene voorwaarden van toepassing zijn. Vaak hebben partijen daar bij het sluiten van de overeenkomst weinig aandacht aan besteed. Pas wanneer een geschil ontstaat, komt de vraag naar boven welke set voorwaarden geldt.
Hoe wijs je algemene voorwaarden uitdrukkelijk van de hand?
Het uitdrukkelijk van de hand wijzen vereist meer dan een enkele verwijzing naar je eigen voorwaarden. Het Hof ‘s-Hertogenbosch oordeelde dat een enkele verwijzing naar de eigen voorwaarden, of een afwijzing die in die eigen voorwaarden ‘verscholen’ staat, geen uitdrukkelijke van de hand wijzing is (Hof ‘s-Hertogenbosch 11 juni 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:2103, r.o. 6.12.3 onder a). Het ging om een kort geding over een internationale koop waarop het Weens Koopverdrag van toepassing was; het hof toetste aan artikel 6:225 lid 3 BW. De wet schrijft geen vaste formulering voor. In de praktijk helpt het om drie elementen in je afwijzing op te nemen:
- Noem de naam van je wederpartij expliciet
- Verwijs direct naar de af te wijzen algemene voorwaarden
- Verklaar de toepasselijkheid van je eigen voorwaarden
Plaats de afwijzing in de tekst van je aanvaarding of orderbevestiging zelf, bij de verwijzing naar je eigen voorwaarden, en niet in een voetnoot, bijlage of in je eigen voorwaarden. Een formulering als “Wij wijzen hierbij uitdrukkelijk de algemene voorwaarden van [naam wederpartij] van de hand en verklaren onze algemene voorwaarden van toepassing” laat weinig ruimte voor twijfel. Of een afwijzing uitdrukkelijk genoeg is, beoordeelt uiteindelijk de rechter.
Wijs je bij je aanvaarding de voorwaarden van je wederpartij niet uitdrukkelijk van de hand, dan gelden in beginsel haar voorwaarden. Andersom: wijst je wederpartij jouw voorwaarden wel uitdrukkelijk van de hand, dan is haar antwoord een nieuw aanbod (artikel 6:225 lid 1 BW). Reageer daar dan op. Voer je de overeenkomst zonder protest uit, dan kan dat worden opgevat als aanvaarding van haar aanbod, met haar voorwaarden.
Welke algemene voorwaarden gelden bij wederzijdse afwijzing?
Soms wijzen beide partijen elkaars algemene voorwaarden uitdrukkelijk van de hand. Artikel 6:225 lid 3 BW geeft dan geen uitkomst. Elk antwoord dat van het vorige aanbod afwijkt, geldt als een nieuw aanbod en als een verwerping van het vorige (artikel 6:225 lid 1 BW). Of en met welke voorwaarden een overeenkomst tot stand komt, hangt af van wat partijen daarna verklaren en doen.
Een fictief voorbeeld: een leverancier stuurt een offerte waarin hij naar zijn leveringsvoorwaarden verwijst. De koper aanvaardt de offerte, wijst de leveringsvoorwaarden uitdrukkelijk af en verklaart zijn inkoopvoorwaarden van toepassing. Dat antwoord is een nieuw aanbod. De leverancier wijst vervolgens de inkoopvoorwaarden uitdrukkelijk af, maar levert wel. Of er daarmee een overeenkomst is met de voorwaarden van een van beiden of zonder algemene voorwaarden, hangt af van de verklaringen en het gedrag van partijen. Rechters beoordelen dat per geval.
Wat gebeurt er zonder uitdrukkelijke afwijzing van algemene voorwaarden?
Ondernemers realiseren zich vaak niet dat beide partijen naar hun eigen algemene voorwaarden verwijzen. Zonder uitdrukkelijke afwijzing gelden in beginsel de algemene voorwaarden van de eerste verwijzer. Dat onderstreept het belang van snelheid. Verwijs daarom zo vroeg mogelijk in je offerte of bestelling naar je algemene voorwaarden. Een leverancier die al in zijn offerte naar zijn voorwaarden verwijst, staat sterker dan de afnemer die pas bij zijn aanvaarding naar de eigen voorwaarden verwijst, tenzij die afnemer de voorwaarden van de leverancier daarbij uitdrukkelijk van de hand wijst.
Let ook op het moment van verwijzen. Een overeenkomst komt tot stand door aanbod en aanvaarding (artikel 6:217 lid 1 BW), en algemene voorwaarden gelden alleen als de wederpartij ze heeft aanvaard (artikel 6:231 onder c BW). Een verwijzing die pas na het sluiten van de overeenkomst komt, bijvoorbeeld voor het eerst op een factuur, telt daarom in de regel niet mee.
Battle of forms verschilt per rechtsgebied: hoe werkt dat?
De Nederlandse first shot rule geldt alleen als Nederlands recht van toepassing is op de overeenkomst. Valt de koop onder het Weens Koopverdrag, lees dan de sectie daarover hieronder. Bij internationale contracten moet je rekening houden met verschillende regimes. De Rome I-Verordening (Verordening (EG) nr. 593/2008) bepaalt welk recht de overeenkomst beheerst als partijen geen rechtskeuze hebben gemaakt. Volgens artikel 4 lid 1 onder a van die verordening geldt bij de verkoop van goederen het recht van het land waar de verkoper zijn gewone verblijfplaats heeft.
Naar Duits recht geldt in de regel de knock-out rule. Deze regel houdt in dat algemene voorwaarden alleen gelden voor zover deze inhoudelijk met elkaar overeenstemmen. Tegenstrijdige bepalingen maken geen onderdeel uit van de overeenkomst. Voor de ontbrekende onderwerpen vallen partijen terug op het aanvullende recht. Een Nederlandse leverancier die contracteert met een Duitse afnemer moet dus beseffen dat zijn exoneratieclausule, als Duits recht van toepassing is, mogelijk niet geldt wanneer deze conflicteert met de aansprakelijkheidsbepaling in de Duitse inkoopvoorwaarden.
Wil je zekerheid over je juridische positie bij internationale contracten? Onze advocaten in Amsterdam analyseren je situatie en adviseren over de beste strategie voor het toepasbaar maken van je algemene voorwaarden in grensoverschrijdende handelsrelaties.
Welke rol speelt het Weens Koopverdrag bij internationale koop?
Het Weens Koopverdrag is van toepassing op koopovereenkomsten van roerende zaken tussen partijen die in verschillende staten gevestigd zijn, als die staten allebei verdragsstaat zijn of als het internationaal privaatrecht naar het recht van een verdragsstaat verwijst (artikel 1 lid 1 CISG). Of partijen kooplieden zijn, maakt niet uit (artikel 1 lid 3 CISG), maar koop voor persoonlijk gebruik of voor gebruik in gezin of huishouding valt er in beginsel buiten (artikel 2 onder a CISG). Dit verdrag kent geen expliciete regeling voor de battle of forms. Volgens een strikte lezing van het verdrag lijkt de last shot rule te gelden: een aanvaarding met wezenlijke afwijkingen geldt als verwerping en tegenaanbod (artikel 19 CISG). De laatste verwijzing naar algemene voorwaarden zou dan doorslag geven, precies het tegenovergestelde van de Nederlandse first shot rule.
De CISG Advisory Council, een internationale expertgroep op het gebied van het Weens Koopverdrag, kiest een andere benadering. In regel 10 van Opinion nr. 13 (2013) kiest deze raad voor de knock-out rule: komen partijen behalve over hun algemene voorwaarden tot overeenstemming, dan komt de overeenkomst tot stand op basis van wat zij hebben afgesproken en van de voorwaarden die inhoudelijk overeenstemmen, tenzij een partij vooraf duidelijk aangeeft of zonder onnodig uitstel bezwaar maakt tegen een overeenkomst op die basis. Algemene voorwaarden gelden onder het CISG dan alleen voor zover ze inhoudelijk overeenstemmen; tegenstrijdige bepalingen vallen weg. Het Hof ‘s-Hertogenbosch paste de knock-out rule toe in een kort geding over een koop onder het Weens Koopverdrag (Hof ‘s-Hertogenbosch 11 juni 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:2103, r.o. 6.12.3 onder a).
Wat betekent ter hand stelling voor de toepasselijkheid?
De battle of forms gaat over de vraag welke algemene voorwaarden van toepassing zijn. Daarvoor is een aanvaarde verwijzing in beginsel genoeg: je wederpartij is ook gebonden als je begreep of moest begrijpen dat zij de inhoud niet kende (artikel 6:232 BW). Heb je haar geen redelijke mogelijkheid geboden om van de voorwaarden kennis te nemen, dan zijn de bedingen wel vernietigbaar (artikel 6:233 onder b BW en artikel 6:234 BW). Daarop kunnen zich niet beroepen: een rechtspersoon die bij het sluiten van de overeenkomst laatstelijk zijn jaarrekening openbaar had gemaakt (of waarop artikel 2:403 lid 1 BW was toegepast), een partij bij wie vijftig of meer personen werkzaam waren of bij wie dat uit de opgave in het handelsregister bleek, en een partij die zelf meermalen dezelfde of nagenoeg dezelfde voorwaarden gebruikt (artikel 6:235 lid 1 en 3 BW). Tussen bedrijven die niet beide in Nederland gevestigd zijn, geldt deze regeling niet (artikel 6:247 lid 2 BW).
Artikel 6:234 BW noemt de manieren waarop je die redelijke mogelijkheid biedt. De belangrijkste zijn:
- De volledige tekst vóór of bij het sluiten van de overeenkomst ter hand stellen, bijvoorbeeld als bijlage bij je offerte of orderbevestiging
- De voorwaarden vóór of bij het sluiten langs elektronische weg ter beschikking stellen, zo dat je wederpartij ze kan opslaan en later kan raadplegen; komt de overeenkomst niet elektronisch tot stand, dan is daarvoor haar uitdrukkelijke instemming nodig
- Alleen als terhandstelling redelijkerwijs niet mogelijk is: vóór het sluiten meedelen dat de voorwaarden bij jou ter inzage liggen of bij een opgegeven Kamer van Koophandel of griffie zijn gedeponeerd, en dat je ze op verzoek toezendt
Stel dat je als eerste naar je algemene voorwaarden verwijst en de wederpartij bedingen daaruit vernietigt, omdat je haar geen redelijke mogelijkheid hebt geboden om ervan kennis te nemen. Dan gaan haar eigen voorwaarden niet alsnog gelden: aan haar verwijzing kwam op grond van artikel 6:225 lid 3 BW geen werking toe. De vernietiging werkt terug tot het sluiten van de overeenkomst (artikel 3:53 lid 1 BW). Voor de vernietigde bedingen geldt dan wat de wet bepaalt.
Hoe voorkom je problemen met algemene voorwaarden?
Preventie werkt beter dan discussie achteraf. Volg deze concrete stappen om je positie te beschermen:
- Verwijs zo vroeg mogelijk naar je algemene voorwaarden, al in de offertefase of bij eerste contactmoment
- Stel de voorwaarden vóór of bij het sluiten van de overeenkomst ter hand, bijvoorbeeld als bijlage bij je offerte of op een andere manier die artikel 6:234 BW toestaat
- Controleer inkomende orderbevestigingen op verwijzingen naar andere voorwaarden
- Wijs afwijkende voorwaarden direct en expliciet van de hand in de hoofdtekst van je reactie
- Bevestig schriftelijk welke voorwaarden gelden voordat je begint met uitvoering
Wanneer is een rechtskeuze verstandig bij internationale contracten?
Bij grensoverschrijdende contracten schept een expliciete rechtskeuze duidelijkheid. Artikel 3 Rome I Verordening geeft partijen de vrijheid om het toepasselijke recht te kiezen. Deze keuze neem je op in het contract of in je algemene voorwaarden. Een keuze voor Nederlands recht betekent in beginsel dat de first shot rule van artikel 6:225 lid 3 BW geldt, ongeacht de nationaliteit van je contractspartner, tenzij het Weens Koopverdrag de koop beheerst (zie hieronder). Staat de rechtskeuze alleen in je algemene voorwaarden, dan hangt ook die rechtskeuze af van de vraag welke voorwaarden gelden.
Veel ondernemers combineren een keuze voor Nederlands recht met een afspraak over geschillenbeslechting, zoals arbitrage. Arbitrage kan drie voordelen bieden:
- Voorspelbaarheid door toepassing van bekende Nederlandse regels
- De mogelijkheid om arbiters met handelsrechtelijke kennis te kiezen
- Erkenning en tenuitvoerlegging van arbitrale vonnissen in de 172 staten die partij zijn bij het Verdrag van New York van 1958; sommige staten hebben daarbij voorbehouden gemaakt
Een keuze voor Nederlands recht sluit het Weens Koopverdrag in de regel niet uit, omdat het verdrag deel uitmaakt van het Nederlandse recht. Het verdrag geldt binnen zijn toepassingsgebied, tenzij partijen het uitsluiten (artikel 6 CISG). Wil je het Weens Koopverdrag uitsluiten, neem dan een uitdrukkelijke uitsluitingsclausule op, bij voorkeur in de overeenkomst zelf: een uitsluiting die alleen in je eigen algemene voorwaarden staat, kan bij een battle of forms wegvallen.
Veelgestelde vragen over de battle of forms
Wat betekent battle of forms?
Een battle of forms (ook: battle of the forms) is de situatie waarin beide partijen naar hun eigen, onderling tegenstrijdige algemene voorwaarden verwijzen, bijvoorbeeld inkoopvoorwaarden tegenover verkoopvoorwaarden. De vraag is dan welke voorwaarden gelden. Naar Nederlands recht beantwoordt artikel 6:225 lid 3 BW die vraag. Valt de koop onder het Weens Koopverdrag, dan geldt die regel niet zonder meer.
Wat betekent van de hand wijzen?
Van de hand wijzen betekent afwijzen. In artikel 6:225 lid 3 BW gaat het om het uitdrukkelijk afwijzen van de toepasselijkheid van de algemene voorwaarden van je wederpartij, en wel bij je eigen verwijzing naar je voorwaarden, bijvoorbeeld in je orderbevestiging. Een enkele verwijzing naar je eigen voorwaarden, of een afwijzing die in je eigen voorwaarden verscholen staat, is niet uitdrukkelijk genoeg (Hof ‘s-Hertogenbosch 11 juni 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:2103, r.o. 6.12.3 onder a).
Wat staat er in artikel 6:225 BW?
Lid 1: een aanvaarding die van het aanbod afwijkt, geldt als een nieuw aanbod en als een verwerping van het oorspronkelijke. Lid 2: wijkt het antwoord alleen op ondergeschikte punten af, dan geldt het als aanvaarding en komt de overeenkomst overeenkomstig die aanvaarding tot stand, tenzij de aanbieder onverwijld bezwaar maakt tegen de verschillen. Lid 3: verwijzen aanbod en aanvaarding naar verschillende algemene voorwaarden, dan werkt de tweede verwijzing niet, tenzij daarbij de eerste voorwaarden uitdrukkelijk van de hand worden gewezen.
Wat is de first shot rule?
De first shot rule is de regel van artikel 6:225 lid 3 BW: verwijzen aanbod en aanvaarding naar verschillende algemene voorwaarden, dan gelden de voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen. Dat is anders als de tweede partij de eerste voorwaarden daarbij uitdrukkelijk van de hand wijst. Haar antwoord is dan een nieuw aanbod (artikel 6:225 lid 1 BW), dat de eerste partij kan aanvaarden, ook door haar gedrag.
Gelden algemene voorwaarden die niet ter hand zijn gesteld?
Ja, in beginsel wel, als de wederpartij ze heeft aanvaard, ook als zij de inhoud niet kende (artikel 6:231 onder c en 6:232 BW). Heb je haar geen redelijke mogelijkheid geboden om ervan kennis te nemen, bijvoorbeeld door ze vóór of bij het sluiten ter hand te stellen, dan zijn de bedingen wel vernietigbaar (artikel 6:233 onder b en 6:234 BW). Dat geldt niet tegenover de partijen van artikel 6:235 lid 1 en 3 BW en niet tussen bedrijven die niet beide in Nederland gevestigd zijn (artikel 6:247 lid 2 BW).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:37 en 3:53
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:217, 6:225, 6:231, 6:232, 6:233, 6:234, 6:235 en 6:247
- Weens Koopverdrag (CISG): artikel 1, 2, 6 en 19
- Hof ‘s-Hertogenbosch 11 juni 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:2103 (hoger beroep in kort geding), r.o. 6.10 en 6.12.3
- CISG Advisory Council, Opinion nr. 13 (Inclusion of Standard Terms under the CISG, 20 januari 2013), regel 10
- UNCITRAL, status van het Verdrag van New York (1958)
Neem contact op met ons advocatenkantoor in Amsterdam voor persoonlijk juridisch advies over je specifieke situatie. Wij analyseren je contracten, controleren je algemene voorwaarden en adviseren over de optimale strategie voor internationale handelsrelaties.
