Verval van een rechtsvordering tot schadevergoeding

Gepubliceerd · bijgewerkt

Blog delen

WhatsAppLinkedIn

Bij verval gaat een recht door tijdsverloop teniet. Anders dan verjaring kun je verval niet stuiten met een brief. Bij productaansprakelijkheid vervalt het recht op schadevergoeding tegen de producent tien jaar na de dag waarop hij het product in het verkeer bracht (artikel 6:191 lid 2 BW). Je vordering verjaart al drie jaar nadat je schade, gebrek en producent kende of had moeten kennen (lid 1).

In een arrest over productaansprakelijkheid van 16 juli 2021 (ECLI:NL:HR:2021:1172) besliste de Hoge Raad wanneer een heupprothese die uit afzonderlijk geleverde onderdelen is samengesteld, ‘in het verkeer is gebracht‘. Van die vraag hing af of het recht op schadevergoeding tegen de producent en de importeur al was vervallen.

De feiten

Bij een patiënt is op 24 september 2004 een metaal-op-metaal-heupprothese (MoM) geplaatst. Die bestaat uit vier onderdelen: een kom, een kop, een adapterhuis en een steel. De producent had die onderdelen op verschillende momenten in het verkeer gebracht. De patiënt vorderde vergoeding van schade door een gesteld gebrek in de prothese. Of dat nog kon, hing af van het moment van ‘in het verkeer brengen’. Het recht op schadevergoeding tegen de producent vervalt namelijk door verloop van tien jaar na de aanvang van de dag na die waarop de producent de zaak die de schade heeft veroorzaakt, in het verkeer heeft gebracht. De kernvraag was of je de onderdelen afzonderlijk beoordeelt, of de prothese als één eindproduct, zodat de laatste leverdatum telt. Onze advocaten aansprakelijkheidsrecht / productregelgeving (CE-markering) bespreken de belangrijkste inzichten uit deze zaak.

Wat betekent in het verkeer brengen bij de vervaltermijn van productaansprakelijkheid?

Een product is in het verkeer gebracht wanneer het het productieproces van de producent heeft verlaten en is opgenomen in het verkoopproces, in een vorm waarin het aan het publiek wordt aangeboden voor gebruik of consumptie. De Hoge Raad neemt die maatstaf van het Hof van Justitie over (ECLI:NL:HR:2021:1172, r.o. 3.2.1). Dit is niet altijd even helder, bijvoorbeeld in moeder-dochter relaties van vennootschappen. In een zaak van het Europese Hof van Justitie (O’Byrne / Sanofi) is uitgemaakt dat moet worden nagelopen of in dit kader dat tot gevolg heeft dat de eenheid in werkelijkheid deel uitmaakt van het productieproces van het betrokken product. Het HvJEU achtte het daarbij niet beslissend of het om verschillende rechtspersonen gaat en op welke wijze bijvoorbeeld gefactureerd werd.

Wat is het verschil tussen verjaring en verval van een rechtsvordering tot schadevergoeding?

De relevante afdeling ter zake productaansprakelijkheid en (hier) de verjaring en verval van een rechtsvordering tot schadevergoeding (artikel 6:191 BW) regelt zowel de verjaring van de rechtsvordering als het verval van het recht op schadevergoeding. Daarin staat:

“De rechtsvordering tot schadevergoeding van de benadeelde tegen de producent ingevolge artikel 185, eerste lid, verjaart door verloop van drie jaren na de aanvang van de dag, volgende op die waarop de benadeelde met de schade, het gebrek en de identiteit van de producent bekend is geworden of had moeten worden.

Het recht op schadevergoeding van de benadeelde jegens de producent ingevolge artikel 185, eerste lid, vervalt door verloop van tien jaren na de aanvang van de dag, volgende op die waarop de producent de zaak die de schade heeft veroorzaakt, in het verkeer heeft gebracht. Hetzelfde geldt voor het recht van een derde die mede voor de schade aansprakelijk is, terzake van regres jegens de producent.”

Bij verjaring kun je je vordering na een bepaalde periode niet meer afdwingen, bijvoorbeeld niet meer bij de rechter. De verbintenis blijft in de regel wel bestaan als natuurlijke verbintenis (artikel 6:3 lid 2 onder a BW). De rechter past verjaring niet uit zichzelf toe: de wederpartij moet zich erop beroepen (artikel 3:322 lid 1 BW). Een verjaringstermijn kun je stuiten, bijvoorbeeld door een eis in te stellen (artikel 3:316 lid 1 BW; leidt de eis niet tot toewijzing, dan is de verjaring alleen gestuit als je binnen zes maanden na het einde van het geding een nieuwe eis instelt die alsnog wordt toegewezen, lid 2) of met een schriftelijke aanmaning of mededeling waarin je je recht ondubbelzinnig voorbehoudt (artikel 3:317 BW). Na stuiting begint in de regel een nieuwe termijn te lopen, behalve bij een eis die wordt toegewezen (artikel 3:319 BW). Bij verval gaat het recht zelf teniet: artikel 6:191 lid 2 BW zegt dat “het recht op schadevergoeding” vervalt. De stuitingsregels van de artikelen 3:316 en 3:317 BW gaan over de verjaring van een rechtsvordering. Een stuitingsbrief houdt een vervaltermijn dus niet tegen. Volgens de Hoge Raad gaat het om de vraag binnen welke tijd de benadeelde zijn vordering moet instellen (r.o. 3.2.1). In deze zaak toetsten de rechters of de termijn op de dag van de dagvaarding al was verstreken. Beide termijnen lopen naast elkaar: je vordering kan al na drie jaar verjaard zijn, ook als de vervaltermijn van tien jaar nog niet om is. Laat je hierover goed door een advocaat procesrecht adviseren zodra je schade ontdekt.

Gebrekkig product en product­aansprakelijkheid

In deze zaak was de vraag of de heupprothese een gebrekkig product was. Een product is gebrekkig als het niet de veiligheid biedt die je daarvan mag verwachten, alle omstandigheden in aanmerking genomen (artikel 6:186 lid 1 BW). Volgens de patiënt kwamen door de wrijving tussen de kop en de kom metaaldeeltjes vrij. Dat stond nog niet vast: volgens de rechtbank was daarvoor nader onderzoek door deskundigen nodig. De vier onderdelen waren op verschillende data bij de importeur binnengekomen: de kop op 11 februari 2004, de steel op 5 juni 2004, de kom op 7 augustus 2004 en het adapterhuis op 18 augustus 2004 (r.o. 3.2.3).

Vordering patiënt: verklaring voor recht

De patiënt vorderde een verklaring voor recht (artikel 3:302 BW) dat de producent en de importeur hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de geleden (en nog nader uit te maken) schade als gevolg van het gebrek dat zou kleven aan deze heupprothese. Een verklaring voor recht wordt in de regel ingesteld als de daadwerkelijke schade in omvang nog niet bepaalbaar is, of complex.

Zijn de producent en importeur aansprakelijk?

De producent en importeur voeren verweer tegen de verklaring van recht en stellen niet aansprakelijk te kunnen worden gehouden voor enige schade. De producent en de importeur doen hierbij (en dat is het belang van deze zaak) een beroep op de wettelijke vervaltermijn (6:191 lid 2 BW). Slaagt dat verweer, dan is het recht op schadevergoeding op grond van productaansprakelijkheid (artikel 6:185 BW) vervallen. Andere rechten of vorderingen, bijvoorbeeld uit onrechtmatige daad of uit een overeenkomst, blijven daarnaast mogelijk (artikel 6:193 BW).

De kern van het betoog van de aansprakelijkgestelde producent en importeur is dat de kop van de heuprothese al langer dan tien jaren voorafgaand aan de datum van de dagvaarding (waarmee de rechtsvordering is ingesteld op 19 mei 2014) in het verkeer is gebracht. Daarom zou het recht op schadevergoeding uit productaansprakelijkheid volgens hen zijn vervallen, of het product nu gebrekkig was of niet. In hoger beroep heeft het gerechtshof deze argumenten niet gehonoreerd, het hof meent dat de heupprothese een ‘eindproduct’ is en dat zou moeten worden gekeken naar de levering van de kom. Pas dan is het ‘eindproduct’ als zodanig in het verkeer gebracht, aldus het Hof. De combinatie tussen kop en kom is volgens het hof dus relevant. De termijn is volgens de lezing van het Hof dus niet vervallen, omdat de kom nog binnen de termijn van tien jaren in het verkeer is gebracht.

De producent en importeur leggen de zaak voor aan de Hoge Raad.

Wat besliste de Hoge Raad over de aanvang van de vervaltermijn van artikel 6:191 lid 2 BW?

Allereerst is het van belang te benoemen dat de afdeling over productaansprakelijkheid een implementatie vormt van de Richtlijn 85/374/EEG. Belangrijk is in dat kader ook het Hof van Justitie van de EU die eerder al duiding heeft gegeven aan het begrip ‘in het verkeer brengen’.

De aanvang van de vervaltermijn moet zijn geënt op objectieve criteria. Het product is in het verkeer gebracht wanneer het “het productieproces van de producent heeft verlaten en is opgenomen in het verkoopproces in een vorm waarin het aan het publiek wordt aangeboden voor gebruik of consumptie” (O’Byrne/Sanofi, zoals aangehaald door de Hoge Raad in r.o. 3.2.1).

Waarom is een producent op enig moment niet meer aansprakelijk?

Dat een producent op enig moment niet meer aansprakelijk kan worden gehouden, volgt uit de Richtlijn. De Hoge Raad wijst op de considerans: de aansprakelijkheid moet na een redelijke termijn ophouden, omdat producten in de loop der tijd slijten, er strengere veiligheidsnormen worden ontwikkeld en de wetenschappelijke en technische kennis vooruitgaat. Het zou daarom onbillijk zijn de producent zonder tijdsbeperking aansprakelijk te houden (r.o. 3.2.1). Daarom geldt een termijn van tien jaar. Wil je als benadeelde je recht behouden, stel je vordering dan binnen die termijn in.

Geen nieuwe vervaltermijnen bij samengesteld product

Volgens de Hoge Raad past het niet bij die achtergrond dat het samenstellen van een heupprothese door de chirurg een nieuwe peildatum voor het ‘in het verkeer brengen’ oplevert. Dan zou het samenstellen een nieuwe vervaltermijn voor de productaansprakelijkheid van de producent laten beginnen (r.o. 3.2.2). De vier onderdelen zijn ieder afzonderlijk een product (artikel 6:187 lid 1 BW) en zijn afzonderlijk in het verkeer gebracht. Voor de kop begon de vervaltermijn daarom op 12 februari 2004 (r.o. 3.2.3).

Het Hof had dus niet mogen oordelen dat de samengestelde prothese een (eind)product is en dat de vervaltermijn van dit product pas start met het in het verkeer brengen van de kom op de grond dat de gestelde gebrekkigheid veroorzaakt wordt door een combinatie van de kop en de kom, en de kom als laatste in het verkeer is gebracht.

Oordeelt de rechtbank na terugwijzing dat de kom gebrekkig is, bijvoorbeeld omdat hij schade veroorzaakt als hij in contact komt met de kop, dan begon de vervaltermijn voor de kom op 8 augustus 2004. De aansprakelijkheid voor schade doordat de gebrekkige kom in contact komt met de kop, wordt dan niet verminderd doordat de producent voor de kop niet meer aansprakelijk is (r.o. 3.2.5). De Hoge Raad vernietigde de uitspraken van het hof en de rechtbank op dit punt, wees de zaak terug naar de rechtbank en veroordeelde de patiënt in de proceskosten. Of de patiënt schadevergoeding krijgt, hangt dus af van het verdere oordeel over de kom.

Veelgestelde vragen over verval en verjaring van schadevergoeding

Wat betekent ‘op straffe van verval’?

Dat je een recht verliest als je niet binnen een bepaalde termijn handelt. Het recht zelf gaat dan teniet. Dat verschilt van verjaring, waarbij de rechtsvordering niet meer afdwingbaar is. De stuitingsregels van de artikelen 3:316 en 3:317 BW gelden voor verjaring, dus een stuitingsbrief houdt een vervaltermijn niet tegen. Een voorbeeld is het recht op schadevergoeding tegen een producent, dat tien jaar na het in het verkeer brengen van het product vervalt (artikel 6:191 lid 2 BW).

Wat is de verjaringstermijn voor schadevergoeding?

Een vordering tot schadevergoeding, bijvoorbeeld uit onrechtmatige daad, verjaart vijf jaar na de dag na die waarop je zowel met de schade als met de aansprakelijke persoon bekend bent geworden, en in ieder geval twintig jaar na de schadeveroorzakende gebeurtenis (artikel 3:310 lid 1 BW). Bij schade door verontreiniging van lucht, water of bodem, door gevaarlijke stoffen (artikel 6:175 BW) of door bodembeweging (artikel 6:177 lid 1 onder b BW) is die lange termijn dertig jaar (artikel 3:310 lid 2 BW). Bij letsel- en overlijdensschade geldt geen lange termijn (artikel 3:310 lid 5 BW). Levert de gebeurtenis een strafbaar feit op, dan verjaart de vordering tegen de dader niet zolang het recht tot strafvordering niet is vervallen (artikel 3:310 lid 4 BW). Voor productaansprakelijkheid tegen de producent geldt een verjaringstermijn van drie jaar (artikel 6:191 lid 1 BW), naast de vervaltermijn van tien jaar.

Wanneer heb je recht op schadevergoeding?

Als een ander wettelijk verplicht is je schade te vergoeden. Dat is bijvoorbeeld zo bij een tekortkoming in de nakoming van een overeenkomst, tenzij die de schuldenaar niet kan worden toegerekend (artikel 6:74 lid 1 BW); is nakoming niet al blijvend onmogelijk, dan moet de schuldenaar bovendien in verzuim zijn (artikel 6:74 lid 2 BW). Ook bij een toerekenbare onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW), of bij schade door een gebrek in een product, tenzij de producent zich kan beroepen op een van de uitzonderingen van artikel 6:185 lid 1 onder a-f BW (bijvoorbeeld dat hij het product niet in het verkeer heeft gebracht). Productaansprakelijkheid dekt schade door dood of letsel en, met een franchise van € 500, schade aan een andere zaak die gewoonlijk voor privégebruik bestemd is en door jou ook hoofdzakelijk privé is gebruikt (artikel 6:190 lid 1 BW).

Wat is een vervalbeding?

Een afspraak in een contract dat een recht vervalt als je het niet binnen een bepaalde termijn uitoefent. In algemene voorwaarden tegenover een consument geldt een beding dat een wettelijke verjarings- of vervaltermijn verkort tot minder dan een jaar als onredelijk bezwarend (artikel 6:236 onder g BW). Zo’n beding is vernietigbaar (artikel 6:233 BW). In andere gevallen kan de rechter een vervalbeding toetsen aan de open normen, zoals onredelijk bezwarend in algemene voorwaarden (artikel 6:233 onder a BW) of onaanvaardbaar naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW).

Wanneer vorder je een verklaring voor recht?

Je kunt de rechter vragen een verklaring voor recht uit te spreken over een rechtsverhouding waarbij je zelf onmiddellijk betrokken bent (artikel 3:302 BW). Dat gebeurt vaak als je de aansprakelijkheid wilt laten vaststellen terwijl de omvang van de schade nog niet bekend is, zoals de patiënt in deze zaak deed.

Primaire bronnen

Contact opnemen met een advocaat voor productaansprakelijkheid?

Wil je als producent, importeur of distributeur meer weten over de reikwijdte van dit arrest en de betekenis hiervan voor je organisatie? Neem je dan contact op met onze advocaten voor productaansprakelijkheid (CE-markering) Martin Krüger en Max Schwillens. Ons niche advocatenkantoor op het terrein van de product- en veiligheidsregelgeving helpt je graag verder met je juridische uitdagingen en implementatie in je bedrijfsprocessen. Het verval van een rechtsvordering tot schadevergoeding is niet altijd even duidelijk en we helpen je graag verder.

Blijf op de hoogte van onze nieuwsberichten en events
Over welke onderwerpen wil je updates ontvangen?
Wie ben je?
In welke branche of sector ben je actief? (optioneel)

Waar ben je naar op zoek?