Een overeenkomst wijzig je in beginsel samen. Wil één partij af van een bepaling, dan kan de rechter die buiten toepassing laten als dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is (artikel 6:248 lid 2 BW), of de overeenkomst wijzigen bij onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW). Alleen de aanvullende werking (artikel 6:248 lid 1 BW) volstaat daarvoor niet (HR 16 mei 2025, ECLI:NL:HR:2025:763).
Kan een overeenkomst worden gewijzigd?
In het arrest DPD/Get Moving c.s. (HR 16 mei 2025, ECLI:NL:HR:2025:763) ging het om de opzegging van een duurovereenkomst met een contractuele opzegtermijn. De Hoge Raad oordeelde dat zo’n bepaling in het wettelijk stelsel van artikel 6:248 en 6:258 BW niet op grond van alleen de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid kan worden ‘uitgeschakeld’ en door een andere regel kan worden vervangen (r.o. 3.4). Wel kan de aanvullende werking meebrengen dat wie opzegt, de wederpartij een (schade)vergoeding moet aanbieden.
Het hof had de contractuele opzegtermijn op grond van de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 1 BW) vervangen door een langere termijn. Het sprak van een aan de sterk veranderde omstandigheden aangepaste uitleg van de overeenkomst (zoals weergegeven in r.o. 2.4 van het arrest). Op deze pagina noemen we dat ‘dynamische uitleg’: een uitleg die meebeweegt met latere omstandigheden. Die term komt in het arrest zelf niet voor.
Wat zegt de Hoge Raad over het opzeggen van een duurovereenkomst?
Of een overeenkomst later anders mag worden uitgelegd, zodat bijvoorbeeld een langere opzegtermijn geldt, hangt nauw samen met de regels over het opzeggen van duurovereenkomsten. Die regels vatte de Hoge Raad samen in het arrest SMQ/Goglio (HR 2 februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:141, r.o. 3.6.2):
“Of en, zo ja, onder welke voorwaarden een duurovereenkomst die voor onbepaalde tijd is aangegaan, opzegbaar is, wordt bepaald door de inhoud daarvan en door de van toepassing zijnde wettelijke bepalingen. Indien wet en overeenkomst niet voorzien in een regeling van de opzegging, geldt dat de overeenkomst in beginsel opzegbaar is. Op grond van art. 6:248 lid 1 BW kunnen de eisen van redelijkheid en billijkheid in verband met de aard en inhoud van de overeenkomst en de omstandigheden van het geval meebrengen dat opzegging slechts mogelijk is indien daarvoor een voldoende zwaarwegende grond bestaat.
Die eisen kunnen voorts in verband met de aard en inhoud van de overeenkomst en de omstandigheden van het geval meebrengen dat een bepaalde opzegtermijn in acht moet worden genomen of dat de opzegging gepaard moet gaan met het aanbod tot betaling van een (schade)vergoeding. (Vgl. onder meer HR 28 oktober 2011, ECLI:NL:HR:2011:BQ9854, NJ 2012/685, rov. 3.6, HR 14 juni 2013, ECLI:NL:HR:2013:BZ4163, NJ 2013/341, rov. 3.5.1 en HR 10 juni 2016, ECLI:NL:HR:2016:1134, NJ 2016/450, rov. 4.4.2)”
De vindplaatsen tussen haakjes staan zo in het arrest; in de aangehaalde arresten zelf staat de maatstaf in r.o. 3.5.1 (ECLI:NL:HR:2011:BQ9854) en r.o. 3.6 (ECLI:NL:HR:2013:BZ4163). In hetzelfde arrest voegde de Hoge Raad eraan toe dat ook bij een wettelijke of contractuele opzegregeling de redelijkheid en billijkheid nadere eisen aan de opzegging kunnen stellen, voor zover de wet en de overeenkomst daarvoor ruimte laten (r.o. 3.6.3). Daarnaast kan een beroep op een opzegbevoegdheid onder omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn (artikel 6:248 lid 2 BW; r.o. 3.6.4).
Wat speelde er in de zaak DPD/Get Moving?
Get Moving en Bosch Transport (samen: Get Moving c.s.) vervoerden sinds 2008 en 2011 pakketten voor DPD. Hun laatste raamovereenkomsten golden voor een jaar en werden telkens stilzwijgend met een jaar verlengd. Beide partijen konden schriftelijk opzeggen tegen het einde van de maand, met een opzegtermijn van één maand. Eind november 2018 zegde DPD de overeenkomsten op tegen 1 januari 2019 (r.o. 2.2).
Het gerechtshof ’s-Hertogenbosch zag een leemte in de opzegregeling: de samenwerking was sterk uitgebreid en partijen hadden de overeenkomsten daaraan moeten aanpassen. Gelet op de langdurige samenwerking, de gewekte verwachtingen en de afhankelijkheid van Get Moving c.s. had DPD volgens het hof een opzegtermijn van drie maanden (Get Moving) en twee maanden (Bosch) moeten aanhouden. Opzeggen met één maand was volgens het hof een toerekenbare tekortkoming; de schade moest in een schadestaatprocedure worden begroot (Hof ’s-Hertogenbosch 16 januari 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:73, zoals weergegeven in r.o. 2.4 van het arrest van de Hoge Raad).
De grondslag van het hof was de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid, in de vorm van een aan de veranderde omstandigheden aangepaste uitleg van de opzegregeling.
De Hoge Raad vernietigde dat arrest. Het hof had moeten onderzoeken of het beroep van DPD op de opzegtermijn van één maand naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar was (artikel 6:248 lid 2 BW). Door de termijn op grond van gewijzigde omstandigheden te vervangen, ging het hof uit van een onjuiste rechtsopvatting (r.o. 3.4). De Hoge Raad verwees de zaak naar het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.
Exit ‘dynamische uitleg’ als grondslag voor wijziging overeenkomst?
Volgens de Hoge Raad kan een contractuele bepaling in het stelsel van artikel 6:248 en 6:258 BW niet op grond van alleen de aanvullende werking (artikel 6:248 lid 1 BW) worden uitgeschakeld (r.o. 3.4). Over ‘dynamische uitleg’ als zodanig zegt het arrest niets: de Hoge Raad gebruikt die term niet en beslist niet dat latere omstandigheden nooit van belang zijn voor de uitleg van een overeenkomst.
Wie een contractsbepaling op grond van de redelijkheid en billijkheid of gewijzigde omstandigheden terzijde wil schuiven, moet voldoen aan de hoge drempel van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid (onaanvaardbaarheid) of een beroep doen op onvoorziene omstandigheden (art. 6:258 BW).
De aanvullende werking blijft wel van betekenis. Zij kan meebrengen dat wie gebruikmaakt van een contractuele opzegmogelijkheid, de wederpartij een (schade)vergoeding moet aanbieden. Bij de hoogte daarvan kan meetellen of een langere termijn is gegund. Die vergoeding hangt af van wat de redelijkheid en billijkheid in het concrete geval meebrengen, niet van een vergelijking met de situatie bij een langere termijn (r.o. 3.4). Ontbreekt zo’n aanbod, dan maakt dat de opzegging in de regel niet ongeldig; wel kan dat meewegen bij de hoogte van de alsnog te betalen vergoeding. Is opzeggen zonder passend aanbod in de omstandigheden van het geval naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar, dan is de opzegging niet geldig (HR 29 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1709, r.o. 3.3).
Dynamische uitleg: nog een rol bij commerciële contracten?
Ook latere verklaringen en gedragingen kunnen gevolgen hebben voor de inhoud van een contractsverhouding. In een zaak over een ‘overeenkomst van inscharing’ van paarden oordeelde de Hoge Raad dat niet is uitgesloten dat na het sluiten van een overeenkomst een ander dan een van de oorspronkelijke partijen als contractspartij moet worden aangemerkt. Ook dat hangt af van wat partijen daarover jegens elkaar hebben verklaard en uit elkaars verklaringen en gedragingen hebben afgeleid en redelijkerwijs mochten afleiden (HR 20 december 2019, ECLI:NL:HR:2019:2034, r.o. 3.1.2).
Het DPD-arrest trekt wel een grens. Regelt een overeenkomst een onderwerp uitdrukkelijk, zoals de opzegtermijn, dan kan de rechter die regeling niet op grond van gewijzigde omstandigheden en alleen de aanvullende werking vervangen; daarvoor zijn artikel 6:248 lid 2 en 6:258 BW het toetsingskader (r.o. 3.4). Of een meebewegende uitleg in andere gevallen tot een andere inhoud van de overeenkomst kan leiden, heeft de Hoge Raad in dit arrest niet beslist.
Wat is het verschil tussen de aanvullende en de beperkende werking?
Artikel 6:248 BW kent twee werkingen. Volgens lid 1 heeft een overeenkomst niet alleen de door partijen overeengekomen rechtsgevolgen, maar ook die welke naar de aard van de overeenkomst uit de wet, de gewoonte of de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeien: de aanvullende werking. Volgens lid 2 is een regel die tussen partijen als gevolg van de overeenkomst geldt niet van toepassing, voor zover dit in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn: de beperkende of derogerende werking. Voor ondernemers is het DPD-arrest geruststellend: een afspraak die partijen uitdrukkelijk hebben gemaakt, kan niet via alleen de aanvullende werking door een andere worden vervangen.
De boodschap is helder:
- Contracten geven zekerheid en voorspelbaarheid.
- Wil één partij af van een bepaling, dan is de toets streng: onaanvaardbaarheid (artikel 6:248 lid 2 BW) of onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW).
- Ook bij een contractuele opzegregeling kan wie opzegt onder omstandigheden een (schade)vergoeding moeten aanbieden.
- Wie flexibiliteit wil, moet dat vooraf expliciet contractueel regelen.
Wat betekent het arrest voor jouw contract?
Het arrest DPD/Get Moving c.s. is een belangrijke stap naar meer duidelijkheid en rechtszekerheid in het commerciële contractenrecht. Voor contractspartijen onderstreept dit het belang van zorgvuldige afspraken bij de totstandkoming én herziening van contracten.
Veelgestelde vragen over wijziging van een overeenkomst en redelijkheid en billijkheid
Wat is de aanvullende werking van redelijkheid en billijkheid?
Een overeenkomst heeft niet alleen de door partijen overeengekomen rechtsgevolgen, maar ook die welke naar de aard van de overeenkomst uit de wet, de gewoonte of de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeien (artikel 6:248 lid 1 BW). Zo kan de redelijkheid en billijkheid een leemte in het contract opvullen of bij opzegging een vergoedingsaanbod vereisen. Een uitdrukkelijk overeengekomen bepaling kan op die grond alleen niet worden vervangen (HR 16 mei 2025, ECLI:NL:HR:2025:763, r.o. 3.4).
Wat is de beperkende of derogerende werking van redelijkheid en billijkheid?
Een regel die tussen partijen als gevolg van de overeenkomst geldt, is niet van toepassing voor zover dit in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn (artikel 6:248 lid 2 BW). Hetzelfde geldt tussen schuldeiser en schuldenaar voor regels uit wet, gewoonte of rechtshandeling (artikel 6:2 lid 2 BW). De toets is onaanvaardbaarheid, niet wat redelijker zou zijn.
Wat besliste de Hoge Raad in ECLI:NL:HR:2025:763 (DPD/Get Moving)?
Dat het hof de contractuele opzegtermijn van één maand niet op grond van gewijzigde omstandigheden en alleen de aanvullende werking mocht vervangen door een termijn van drie of twee maanden. Het hof had moeten onderzoeken of het beroep van DPD op die termijn onaanvaardbaar was (artikel 6:248 lid 2 BW). De aanvullende werking kan wel meebrengen dat wie opzegt een (schade)vergoeding moet aanbieden. De Hoge Raad vernietigde het arrest en verwees de zaak naar het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (r.o. 3.4).
Hoe zeg je een overeenkomst van opdracht op en welke rol speelt de redelijkheid en billijkheid?
De opdrachtgever kan de overeenkomst van opdracht te allen tijde opzeggen (artikel 7:408 lid 1 BW). Een opdrachtnemer die de overeenkomst is aangegaan in de uitoefening van een beroep of bedrijf, kan behoudens gewichtige redenen alleen opzeggen als zij voor onbepaalde duur geldt en niet door volbrenging eindigt (lid 2). Partijen kunnen hiervan afwijken, behalve ten nadele van een particuliere opdrachtgever (artikel 7:413 lid 2 BW). Of de redelijkheid en billijkheid nadere eisen stelt aan een opzegging op grond van artikel 7:408 lid 1 BW, behandelde de Hoge Raad in het DPD-arrest niet; dat ging over een contractuele opzegregeling.
Wanneer kan de rechter een overeenkomst wijzigen wegens onvoorziene omstandigheden?
Op vordering van een partij, als de onvoorziene omstandigheden van dien aard zijn dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding van de overeenkomst niet mag verwachten. De rechter kan de gevolgen dan wijzigen of de overeenkomst geheel of gedeeltelijk ontbinden, ook met terugwerkende kracht (artikel 6:258 lid 1 BW). Dat gebeurt niet voor zover de omstandigheden krachtens de aard van de overeenkomst of de in het verkeer geldende opvattingen voor rekening komen van degene die zich erop beroept (lid 2).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:2, 6:248 en 6:258
- Burgerlijk Wetboek Boek 7: artikel 7:408 en 7:413
- HR 28 oktober 2011, ECLI:NL:HR:2011:BQ9854
- HR 14 juni 2013, ECLI:NL:HR:2013:BZ4163
- HR 2 februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:141 (SMQ/Goglio)
- HR 20 december 2019, ECLI:NL:HR:2019:2034
- Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 16 januari 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:73
- HR 29 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1709 (Leen Bakker)
- HR 16 mei 2025, ECLI:NL:HR:2025:763 (DPD/Get Moving)
Wanneer schakel je een advocaat contractenrecht in?
Ons advocatenkantoor in Amsterdam treedt regelmatig op bij geschillen die samenhangen met de opzegging van een overeenkomst. Ondanks de contractuele opzegmogelijkheden kan een opzegging voelen als onrechtmatig omdat deze te kort is, er geen (zwaarwegende) grond voor is, of omdat er niet bijpassend een schadevergoeding is aangeboden. Feit is dat dergelijke zaken sterk casuïstisch zijn. Laat je daarom goed informeren door een ervaren advocaat contractenrecht.
