Gedeeltelijk ontbinden betekent dat je een overeenkomst niet helemaal beëindigt, maar alleen voor het deel waarin de ander tekortschiet. Iedere tekortkoming geeft in beginsel recht op gehele of gedeeltelijke ontbinding, tenzij de tekortkoming dat niet rechtvaardigt (artikel 6:265 lid 1 BW). De wederzijdse prestaties worden dan evenredig verminderd (artikel 6:270 BW): je houdt bijvoorbeeld de zaak en betaalt minder.
Ontbinden doe je meestal als je ontevreden bent over een geleverd product of een afgenomen dienst. Denk aan een machine die niet aan de overeenkomst beantwoordt, of een samenwerking die niet meer werkt. De wet geeft je dan de mogelijkheid de overeenkomst te ontbinden. Een stap die vaak wordt overgeslagen, is gedeeltelijk ontbinden. Als advocaat contractenrecht ziet Remko Roosjen ondernemers nogal eens worstelen met de voorwaarden voor ontbinding. Hieronder vind je inzichten en tips voor de praktijk.
Wanneer kun je een overeenkomst ontbinden?
Contractuele afspraken worden helaas niet altijd nagekomen. De andere partij kan dan in beginsel overgaan tot ontbinding van de overeenkomst. Dat kan ook als de tekortkoming niet toerekenbaar is, bijvoorbeeld bij overmacht: de wet spreekt van “iedere tekortkoming”. Voor schadevergoeding moet de tekortkoming in de regel wel toerekenbaar zijn (artikel 6:74 lid 1 BW).
De gevolgen van ontbinding zijn echter vaak zwaarwegend, terwijl een alternatief vaak ook mogelijk is: het gedeeltelijk ontbinden van een overeenkomst.
Voordat ik de rechtsgevolgen van een gedeeltelijke ontbinding bespreek, volgen voor de volledigheid hieronder nog de voorwaarden voor een ‘gewone’ ontbinding van een overeenkomst.
Aan welke voorwaarden moet een ontbinding voldoen?
Schiet jij of de andere partij tekort in de nakoming van een verbintenis, dan kan de overeenkomst in beginsel worden ontbonden. Dat gebeurt met een schriftelijke verklaring van degene die mag ontbinden; is de overeenkomst elektronisch gesloten, dan mag die verklaring ook elektronisch. Je kunt de ontbinding ook door de rechter laten uitspreken (artikel 6:267 BW).
Wel moet de partij die zich op ontbinding van de overeenkomst beroept eerst nagaan of de andere partij al in verzuim is. Dat is nodig voor zover nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is (artikel 6:265 lid 2 BW). Verzuim treedt in de regel in na een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn, als nakoming binnen die termijn uitblijft (artikel 6:82 lid 1 BW). Soms is geen ingebrekestelling nodig, bijvoorbeeld bij een fatale termijn (artikel 6:83 BW). Daarnaast kan de overeenkomst niet worden ontbonden als de tekortkoming, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis, de ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt. Het is aan de tekortschietende partij om dat te stellen en zo nodig te bewijzen; daarbij kunnen alle omstandigheden van het geval meewegen (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810). Dit zijn dus mogelijke verweren van een contractspartij die is tekortgeschoten, als de andere partij een verklaring voor recht vordert dat de overeenkomst is ontbonden.
Wat zijn de voordelen van gedeeltelijke ontbinding?
Voert de tekortschietende partij terecht aan dat de tekortkoming gehele ontbinding niet rechtvaardigt, dan wordt vaak vergeten dat gedeeltelijke ontbinding wel mogelijk kan zijn. Volgens de parlementaire geschiedenis, die de Hoge Raad in het arrest van 28 september 2018 aanhaalt, is het “zeer goed denkbaar” dat de afweging tot die uitkomst leidt. Ook een gedeeltelijke ontbinding kun je bij schriftelijke verklaring inroepen of door de rechter laten uitspreken.
Een gedeeltelijke ontbinding houdt een evenredige vermindering in van de wederzijdse prestaties in hoeveelheid of hoedanigheid (artikel 6:270 BW). Bij een koopovereenkomst betekent dat meestal dat de koopprijs evenredig daalt. Ben je als koper in principe blij met je aankoop, dan is dat een gunstige oplossing. Bij gehele ontbinding vervallen de verbintenissen en moeten de prestaties die al zijn ontvangen ongedaan worden gemaakt (artikel 6:271 BW): de zaak gaat terug naar de verkoper en de koopprijs naar de koper. De ontbinding heeft geen terugwerkende kracht (artikel 6:269 BW).
Een ander voordeel is dat een gedeeltelijke ontbinding geen wettelijke verplichting tot schadevergoeding is. De regels over voordeelstoerekening (artikel 6:100 BW) en eigen schuld (artikel 6:101 BW) gaan over de vaststelling van schadevergoeding en zijn daarom in beginsel niet van toepassing op een gedeeltelijke ontbinding. Of een exoneratieclausule (een contractuele beperking van aansprakelijkheid) ook gedeeltelijke ontbinding uitsluit, hangt af van de uitleg van die clausule.
Hoe werkt gedeeltelijke ontbinding in de praktijk?
Wanneer kan een gedeeltelijke ontbinding nog meer een uitkomst bieden?
Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn indien een partij tijdelijk zijn verplichtingen niet kan nakomen, of slechts deels zijn verplichtingen kan nakomen. Denk aan de levering van 10.000 kilo grondstoffen in plaats van 14.000 kilo grondstoffen.
Was het bovenstaande nog te abstract? Ter toelichting volgt hieronder nog een specifiek voorbeeld van een tekortkoming die zich bij uitstek leent voor een gedeeltelijke ontbinding.
Partij A koopt een authentiek schip van partij B voor een prijs van EUR 550.000.
Eén van de twee motoren van het schip blijkt defect. Een nieuwe motor zal moeten worden aangekocht en ingebouwd, kosten betreffen een bedrag ad EUR 95.000.
Partij A kan in dit geval in beginsel de gehele overeenkomst ontbinden, mits aan de voorwaarden is voldaan en de verkoper niet met succes aanvoert dat het defect gehele ontbinding niet rechtvaardigt. Maar… een partij die het meerdere toekomt, kan ook het mindere vorderen. In dit geval is een gedeeltelijke ontbinding voor partij A een stuk aantrekkelijker, gezien A het authentieke schip graag wilt behouden. Daarnaast heeft partij A een bekende die toevallig handelt in dergelijke motorblokken.
Roept partij A alleen gedeeltelijke ontbinding in, dan wordt de koopprijs van EUR 550.000 evenredig verminderd. De wet spreekt van een evenredige vermindering (artikel 6:270 BW), niet van aftrek van de herstelkosten. De kosten van een nieuwe motor (EUR 95.000) kunnen wel een aanwijzing zijn voor hoeveel minder het schip waard is dan afgesproken, en dus voor de omvang van de vermindering.
Een concreet voordeel kan zijn dat een voordeel dat partij A geniet, in beginsel niet in mindering wordt gebracht op wat A na de gedeeltelijke ontbinding van partij B terugkrijgt. De regel van voordeelstoerekening geldt immers voor schadevergoeding.
Dus stel dat partij A met korting een motor af kan nemen bij een derde partij. Dan mag partij B dit voordeel (de korting) in beginsel niet verrekenen met hetgeen hij op grond van de gedeeltelijke ontbinding aan partij A verschuldigd is.
Wanneer is gedeeltelijke ontbinding niet de beste keuze?
De gedeeltelijke ontbinding is niet altijd de beste remedie. Vaak zijn relaties (bijvoorbeeld bij duurzame overeenkomsten) dusdanig verslechterd dat partijen het helemaal niet zitten te wachten op een gedeeltelijke ontbinding (en dus aan elkaar verbonden blijven). Toch herinner ik je graag aan dit alternatief voor gehele ontbinding. Gedeeltelijke ontbinding wordt vaak over het hoofd gezien, terwijl het in de juiste situatie duidelijke voordelen heeft.
Veelgestelde vragen over gedeeltelijk ontbinden
Wat is het verschil tussen gehele en gedeeltelijke ontbinding?
Bij gehele ontbinding vervallen de verbintenissen en moeten partijen terugdraaien wat zij al hebben ontvangen (artikel 6:271 BW). Bij gedeeltelijke ontbinding blijft de overeenkomst bestaan, maar worden de wederzijdse prestaties evenredig verminderd in hoeveelheid of hoedanigheid (artikel 6:270 BW).
Hoe ontbind je een overeenkomst gedeeltelijk?
Met een schriftelijke verklaring aan de andere partij; is de overeenkomst elektronisch gesloten, dan mag dat ook elektronisch. Je kunt de ontbinding ook door de rechter laten uitspreken (artikel 6:267 BW). Geef in je verklaring aan voor welk deel je ontbindt.
Moet de andere partij eerst in verzuim zijn?
In de regel wel. Verzuim is alleen niet nodig als nakoming blijvend of tijdelijk onmogelijk is (artikel 6:265 lid 2 BW). Meestal treedt verzuim in na een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn, als nakoming binnen die termijn uitblijft (artikel 6:82 lid 1 BW); in de gevallen van artikel 6:83 BW is geen ingebrekestelling nodig.
Wie moet bewijzen dat een tekortkoming ontbinding niet rechtvaardigt?
De partij die is tekortgeschoten. Wie ontbindt, moet de tekortkoming (en zo nodig het verzuim) stellen en zo nodig bewijzen. Daarna is het aan de tekortschietende partij om de omstandigheden te stellen en zo nodig te bewijzen waardoor de tekortkoming de ontbinding niet rechtvaardigt (HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810).
Kun je naast gedeeltelijke ontbinding ook schadevergoeding vorderen?
Ja. De partij wier tekortkoming de grond voor ontbinding was, moet de schade vergoeden die jij lijdt doordat de overeenkomst (gedeeltelijk) wordt ontbonden in plaats van nagekomen (artikel 6:277 lid 1 BW). Is de tekortkoming niet toerekenbaar, dan geldt die plicht alleen binnen de grenzen van artikel 6:78 BW: ten hoogste het voordeel dat de ander door de tekortkoming heeft genoten (artikel 6:277 lid 2 BW).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:74, 6:78, 6:82, 6:83, 6:100, 6:101, 6:265, 6:267, 6:269, 6:270, 6:271 en 6:277
- HR 28 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1810 (Eigen Haard)
Wanneer schakel je een advocaat in bij gedeeltelijke ontbinding?
Word je geconfronteerd met het gedeeltelijk ontbinden van een overeenkomst door je contractspartij, of komt je contractpartij wellicht haar verplichtingen niet na? Laat je bij voorkeur eerst goed juridisch adviseren voordat je overgaat tot een (gedeeltelijke) ontbinding, of voordat je berust in de ontbinding door je contractspartij. Daarnaast is het ook met het oog op verzuim en of opschortingsbevoegdheden van je contractspartner, altijd aan te raden eerst zorgvuldig je juridische opties te overwegen en de gevolgen daarvan helder voor ogen te hebben. Onze advocaten staan je hierin uiteraard graag bij.
