De Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (Wbtr) is op 1 juli 2021 in werking getreden (Stb. 2020, 507; Stb. 2020, 508), met uitzondering van onder meer de regeling van het monistische bestuursmodel (Stb. 2021, 284). De wet geeft verenigingen en stichtingen regels over bestuur en toezicht die aansluiten bij die voor de bv en nv: een wettelijke basis voor een raad van toezicht, regels over tegenstrijdig belang en de aansprakelijkheid van bestuurders en commissarissen (artikel 2:50a en 2:300a BW).
De verenigingsregels gelden ook voor coöperaties en onderlinge waarborgmaatschappijen, met uitzondering van artikel 2:26 lid 3 en 2:44 lid 2 BW, en voor zover titel 3 van Boek 2 BW daarvan niet afwijkt (artikel 2:53a lid 1 BW). Hieronder lichten onze advocaten ondernemingsrecht de belangrijkste punten uit de Wbtr toe.
Welk toezichthoudend orgaan kan een vereniging of stichting instellen?
Verenigingen en stichtingen kunnen in hun statuten bepalen dat er een raad van commissarissen is, die ook raad van toezicht mag heten; sinds de Wbtr is dat uitdrukkelijk in de wet geregeld. Die raad bestaat uit een of meer natuurlijke personen, houdt toezicht op het beleid van het bestuur en de algemene gang van zaken, en staat het bestuur met raad terzijde (artikel 2:47 lid 1 en 2 en 2:292a lid 1 en 2 BW). De Wbtr bevat ook een wettelijke regeling voor een monistisch bestuursmodel (one-tier board), waarin de bestuurstaken worden verdeeld over uitvoerende en niet-uitvoerende bestuurders en het toezicht bij de niet-uitvoerende bestuurders ligt (artikel 2:44a en 2:291a BW, ingevoegd door de Wbtr). Die artikelen zijn nog niet in werking getreden: hun inwerkingtreding is uitgesteld tot een bij koninklijk besluit te bepalen datum (Stb. 2021, 284). Volgens de toelichting bij dat besluit kunnen verenigingen en stichtingen die in de praktijk al met een monistisch bestuursmodel werken, dat ongewijzigd voortzetten.
Wat geldt bij een tegenstrijdig belang van een bestuurder of commissaris?
Een bestuurder of commissaris van een vereniging of stichting neemt niet deel aan de beraadslaging en besluitvorming als hij daarbij een direct of indirect persoonlijk belang heeft dat tegenstrijdig is met het belang van de rechtspersoon en de daaraan verbonden onderneming of organisatie (artikel 2:44 lid 6, 2:47 lid 7, 2:291 lid 6 en 2:292a lid 7 BW). Denk aan een vereniging die een pand wil kopen van een van haar commissarissen: hij heeft baat bij een zo hoog mogelijke prijs, de vereniging bij een zo laag mogelijke.
Kan het bestuur hierdoor geen besluit nemen, dan besluit de raad van commissarissen. Is er geen raad van commissarissen, dan besluit bij een vereniging de algemene vergadering, en bij een stichting het bestuur zelf, onder schriftelijke vastlegging van de overwegingen. Kan de raad van commissarissen zelf geen besluit nemen, dan besluit bij een vereniging de algemene vergadering en bij een stichting de raad onder schriftelijke vastlegging van de overwegingen. De statuten kunnen steeds iets anders bepalen.
Wanneer zijn bestuurders en commissarissen van een vereniging of stichting aansprakelijk?
Elke bestuurder van een vereniging of stichting is tegenover de rechtspersoon gehouden tot een behoorlijke vervulling van zijn taak (artikel 2:9 BW). Voor aansprakelijkheid op die grond is volgens de Hoge Raad een ernstig verwijt nodig, te beoordelen aan de hand van alle omstandigheden van het geval (HR 10 januari 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2243, r.o. 3.3.1).
Nieuw sinds de Wbtr is dat de faillissementsregeling van de nv geldt voor alle verenigingen en stichtingen, en niet meer alleen voor die welke vennootschapsbelasting betalen. Gaat de vereniging of stichting failliet, dan is iedere bestuurder tegenover de boedel hoofdelijk aansprakelijk voor het tekort, als het bestuur zijn taak kennelijk onbehoorlijk heeft vervuld en aannemelijk is dat dit een belangrijke oorzaak van het faillissement is (artikel 2:138 lid 1 BW, van overeenkomstige toepassing via artikel 2:50a lid 1 en 2:300a lid 1 BW). Het gaat alleen om onbehoorlijke taakvervulling in de drie jaar vóór het faillissement (artikel 2:138 lid 6 BW). Niet aansprakelijk is de bestuurder die bewijst dat de onbehoorlijke taakvervulling niet aan hem te wijten is en dat hij niet nalatig is geweest in het treffen van maatregelen om de gevolgen af te wenden (lid 3). Deze regels en artikel 2:9 BW gelden overeenkomstig voor commissarissen (artikel 2:50a lid 3 en 2:300a lid 3 BW).
Het bewijsvermoeden van artikel 2:138 lid 2 BW geldt niet voor elke vereniging of stichting. Dat vermoeden houdt in: heeft het bestuur niet voldaan aan zijn verplichtingen uit artikel 2:10 BW (administratie) of 2:394 BW (openbaarmaking van de jaarrekening), dan staat vast dat het zijn taak onbehoorlijk heeft vervuld en wordt vermoed dat dit een belangrijke oorzaak van het faillissement is; een onbelangrijk verzuim telt niet mee. Het vermoeden geldt alleen voor een stichting, of een vereniging met statuten in een notariële akte, die aan de vennootschapsbelasting is onderworpen, en voor een vereniging of stichting die bij of krachtens de wet een financiële verantwoording moet opstellen die gelijk of gelijkwaardig is aan een jaarrekening (lid 2 van artikel 2:50a en 2:300a BW). Voor andere verenigingen en stichtingen gelden alleen de maatstaven van artikel 2:138 lid 1 BW. Lees meer over bestuurdersaansprakelijkheid.
Wanneer kan de rechter een bestuurder of commissaris van een stichting ontslaan?
Een stichting kent geen leden (artikel 2:285 lid 1 BW) en dus ook geen ledenvergadering. De rechtbank kan een bestuurder van een stichting ontslaan op verzoek van een belanghebbende of van het openbaar ministerie. Sinds de Wbtr kan dat wegens verwaarlozing van zijn taak, wegens andere gewichtige redenen, wegens een ingrijpende wijziging van omstandigheden waardoor het voortduren van zijn bestuurderschap in redelijkheid niet kan worden geduld, of wegens het niet of niet behoorlijk voldoen aan een bevel van de voorzieningenrechter op grond van artikel 2:297 BW (artikel 2:298 lid 1 BW). Vóór de Wbtr waren de gronden beperkter (strijd met de wet of de statuten, wanbeheer of het niet naleven van zo’n bevel) en gold de regeling alleen voor bestuurders. Nu geldt zij ook voor commissarissen (lid 4). Een door de rechtbank ontslagen bestuurder kan vijf jaar lang geen bestuurder of commissaris van een stichting worden, tenzij hem, mede gelet op de aan anderen toebedeelde taken, geen ernstig verwijt kan worden gemaakt (lid 3).
Moet je de statuten aanpassen aan de Wbtr?
Ja, op twee punten. De statuten van een vereniging of stichting moeten regelen hoe in de taken en bevoegdheden voorlopig wordt voorzien bij ontstentenis of belet van alle bestuurders en, als er een raad van commissarissen is, van alle commissarissen (artikel 2:44 lid 5, 2:47 lid 5, 2:291 lid 5 en 2:292a lid 5 BW). Bij ontstentenis is een plaats leeg, bijvoorbeeld na ontslag of overlijden; bij belet kan iemand tijdelijk niet optreden, bijvoorbeeld door ziekte. De statuten kunnen nader bepalen wanneer sprake is van belet. Daarnaast kan een bestuurder of commissaris niet meer stemmen uitbrengen dan de andere bestuurders of commissarissen samen (lid 4 van dezelfde artikelen).
De rechtspersoon moet de statuten hiermee in overeenstemming brengen bij de eerstvolgende statutenwijziging na 1 juli 2021 (artikel XV lid 4 Wbtr). Een oude statutaire regeling die een bestuurder of commissaris meer stemmen gaf dan de anderen samen, bleef geldig tot de eerstvolgende statutenwijziging, maar uiterlijk tot vijf jaar na de inwerkingtreding (artikel XV lid 5 Wbtr). Die termijn is inmiddels verstreken.
Veelgestelde vragen over de Wet bestuur en toezicht rechtspersonen
Wanneer is de Wet bestuur en toezicht rechtspersonen in werking getreden?
Op 1 juli 2021 (Besluit van 1 december 2020, Stb. 2020, 508), met uitzondering van onder meer de artikelen over het monistische bestuursmodel (artikel 2:44a en 2:291a BW); die zijn nog niet in werking getreden (Stb. 2021, 284). De wet zelf is de Wet van 11 november 2020 (Stb. 2020, 507). Statuten hoefden pas bij de eerstvolgende statutenwijziging te worden aangepast (artikel XV lid 4 Wbtr).
Zijn commissarissen of leden van een raad van toezicht aansprakelijk?
Dat kan. Voor commissarissen van een vereniging of stichting gelden artikel 2:9 BW en de faillissementsregeling van artikel 2:138 BW overeenkomstig (artikel 2:50a lid 3 en 2:300a lid 3 BW). Bij faillissement is daarvoor nodig dat de taak kennelijk onbehoorlijk is vervuld en dat aannemelijk is dat dit een belangrijke oorzaak van het faillissement is. Wie bewijst dat het niet aan hem te wijten is en dat hij niet nalatig is geweest in het afwenden van de gevolgen, is niet aansprakelijk (artikel 2:138 lid 3 BW).
Wat is een monistisch bestuursmodel?
Bij een monistisch bestuursmodel (one-tier board) zitten uitvoerende en niet-uitvoerende bestuurders in één bestuur. De niet-uitvoerende bestuurders houden toezicht. De Wbtr bevat voor verenigingen en stichtingen een wettelijke regeling van dit model, waarin die toezichtstaak niet aan de niet-uitvoerende bestuurders kan worden ontnomen en een aparte raad van commissarissen niet mogelijk is (artikel 2:44a en 2:291a BW; artikel 2:47 lid 1 en 2:292a lid 1 BW). Die regeling is nog niet in werking getreden (Stb. 2021, 284). Volgens de toelichting bij dat besluit kunnen verenigingen en stichtingen die in de praktijk al met een monistisch bestuursmodel werken, dat ongewijzigd voortzetten.
Geldt de Wbtr ook voor een VvE?
Grotendeels niet. Op een vereniging van eigenaars is titel 1 van Boek 2 BW van toepassing, met onder meer artikel 2:9 BW, maar titel 2 (de verenigingsregels, waaronder de Wbtr-artikelen 2:44, 2:47 en 2:50a BW) alleen voor zover Boek 5 BW daarnaar verwijst (artikel 5:124 lid 2 en 3 BW).
Is een raad van toezicht bij een vereniging of stichting verplicht?
Niet op grond van de Wbtr. Volgens artikel 2:47 lid 1 en 2:292a lid 1 BW kunnen de statuten bepalen dat er een raad van commissarissen of raad van toezicht is. Kies je daarvoor, dan gelden de wettelijke regels over taak, tegenstrijdig belang en aansprakelijkheid van commissarissen.
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 2: artikel 2:9, 2:44, 2:47, 2:50a, 2:53a, 2:138, 2:285, 2:291, 2:292a, 2:298 en 2:300a
- Burgerlijk Wetboek Boek 5: artikel 5:124
- Wet bestuur en toezicht rechtspersonen, Stb. 2020, 507 (artikel 2:44a en 2:291a BW, nog niet in werking; artikel XV overgangsrecht)
- Inwerkingtredingsbesluit Wbtr, Stb. 2020, 508, gewijzigd bij Stb. 2021, 284 (uitstel monistisch bestuursmodel)
- HR 10 januari 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2243 (Staleman/Van de Ven)
Advocaat voor bestuurders en commissarissen van een vereniging of stichting
Ben je bestuurder of commissaris van een vereniging of stichting en heb je vragen over de Wbtr, je statuten of je aansprakelijkheid? Onze advocaten adviseren en helpen je graag bij de gevolgen van de Wbtr voor jouw rechtspersoon.
