Exclusiviteit en gebiedsverdeling: regels voor distributeurs

Gepubliceerd · bijgewerkt

Blog delen

WhatsAppLinkedIn

Exclusieve distributie en gebiedsverdeling zijn toegestaan als leverancier en distributeur elk niet meer dan 30% marktaandeel hebben en de afspraak geen hardcore beperking bevat (artikel 3 en 4 Verordening (EU) 2022/720). Je mag een distributeur verbieden actief te verkopen in een gebied dat je exclusief aan een ander gaf, maar passieve verkoop mag je niet verbieden. Laat je distributieovereenkomst daarop toetsen.

Deze pagina is bedoeld voor fabrikanten, importeurs en merkhouders die een dealernetwerk opzetten, en voor distributeurs die willen weten wat hun leverancier hun mag opleggen. Je leest wanneer exclusiviteit en gebiedsbescherming zijn toegestaan, welke prijs- en onlinebeperkingen verboden zijn en wat er gebeurt als een clausule te ver gaat. Over prijsafspraken tussen concurrenten lees je meer bij verboden prijsafspraken tussen bedrijven.

Wanneer is exclusieve distributie toegestaan?

Als de afspraak onder de groepsvrijstelling voor verticale overeenkomsten valt. Dat is zo als leverancier en afnemer elk maximaal 30% marktaandeel hebben op hun eigen markt en er geen hardcore beperking in de overeenkomst staat. Zo niet, dan is een eigen beoordeling nodig.

Het kartelverbod geldt voor overeenkomsten die de mededinging op de Nederlandse markt beperken (artikel 6 lid 1 Mededingingswet); verboden afspraken zijn van rechtswege nietig (lid 2). Overeenkomsten die vallen onder een Europese groepsvrijstelling, zijn ook onder de Mededingingswet toegestaan (artikel 12 en artikel 13 lid 1 Mededingingswet). Voor afspraken tussen leveranciers en distributeurs is dat Verordening (EU) 2022/720. Die stelt als voorwaarde dat het marktaandeel van de leverancier op zijn verkoopmarkt en dat van de afnemer op zijn inkoopmarkt elk niet hoger is dan 30% (artikel 3 lid 1).

Kleine samenwerkingen vallen soms helemaal buiten het kartelverbod. Dat geldt als niet meer dan acht ondernemingen betrokken zijn en hun gezamenlijke omzet in het vorige kalenderjaar niet hoger is dan 5.500.000 euro als zij vooral goederen leveren, of 1.100.000 euro in andere gevallen (artikel 7 lid 1 Mededingingswet). Verkoopt de leverancier ook zelf aan eindklanten, naast zijn distributeurs, dan zijn zij concurrenten. De groepsvrijstelling geldt dan toch voor de verticale afspraak, voor een niet-wederkerige afspraak, als de afnemer niet ook op het niveau van de leverancier concurreert (artikel 2 lid 4 van de verordening). Dat heet duale distributie.

Wat is het verschil tussen actieve en passieve verkoop?

Actieve verkoop is het gericht benaderen van klanten in een bepaald gebied of een bepaalde klantgroep. Passieve verkoop is verkoop op ongevraagd verzoek van een klant. Een leverancier mag actieve verkoop in andermans exclusieve gebied verbieden, passieve verkoop niet.

Actieve verkoop omvat bezoeken, brieven, e-mails, telefoontjes en gerichte reclame, offline en online. Ook een website met een topleveldomein voor een bepaald land, of met talen die gangbaar zijn in een ander gebied dan dat van de distributeur, geldt als actieve verkoop (artikel 1 lid 1 onder l). Passieve verkoop is verkoop op ongevraagd verzoek van individuele klanten, inclusief levering, en ook verkoop na deelname aan een aanbesteding (onder m). Een eigen webwinkel is volgens de Europese Commissie in beginsel een vorm van passieve verkoop, ook als klanten uit andere gebieden er bestellen (Richtsnoeren verticale beperkingen 2022, punt 212).

Welke gebiedsbeperkingen mag een leverancier opleggen?

Bij exclusieve distributie mag de leverancier de distributeur verbieden actief te verkopen in een gebied of aan een klantgroep die hij voor zichzelf houdt of exclusief aan maximaal vijf andere distributeurs heeft gegeven. Een verbod op passieve verkoop daar is een hardcore beperking.

Een exclusief distributiesysteem is een systeem waarin de leverancier een gebied of klantgroep exclusief aan zichzelf of aan hoogstens vijf afnemers toewijst en alle andere afnemers actieve verkoop daarin verbiedt (artikel 1 lid 1 onder h). Een beperking van het gebied of de klanten waaraan de exclusieve distributeur verkoopt, is in beginsel een hardcore beperking (artikel 4 onder b). Toegestaan zijn onder meer:

  • een verbod op actieve verkoop door de distributeur en zijn directe afnemers in een gebied of aan een klantgroep die is voorbehouden aan de leverancier of exclusief toegewezen aan maximaal vijf andere exclusieve distributeurs;
  • een verbod op verkoop aan niet-erkende wederverkopers in een gebied waar de leverancier een selectief distributiesysteem voert;
  • een beperking van de plaats van vestiging van de distributeur;
  • een verbod voor een groothandel om aan eindgebruikers te verkopen;
  • een beperking van de verkoop van onderdelen aan klanten die er hetzelfde product als de leverancier mee zouden maken.

Absolute gebiedsbescherming, waarbij een distributeur ook klanten moet weigeren die uit zichzelf bij hem komen, valt dus buiten de vrijstelling. Een distributeur in Den Haag mag een klant uit Amsterdam bedienen die zelf contact zoekt, ook als een ander de exclusiviteit voor Amsterdam heeft. Voor selectieve distributie gelden aparte regels; zie selectieve distributie.

Welke prijsafspraken mag een leverancier met distributeurs maken?

Een leverancier mag een adviesprijs geven of een maximumprijs opleggen. Een vaste of minimumverkoopprijs mag niet: dat is een hardcore beperking. Ook een adviesprijs wordt verboden als de leverancier die met druk of beloningen afdwingt.

Dat staat in artikel 4 onder a van de verordening. Indirecte druk telt mee: dreigen met het stoppen van leveringen bij te lage prijzen, kortingen die afhangen van het prijsniveau, of het “corrigeren” van distributeurs die adviesprijzen niet volgen (Richtsnoeren verticale beperkingen 2022, punten 187 en 188). Het Hof van Justitie oordeelde dat een overeenkomst over minimumprijzen kan blijken uit het contract, maar ook uit het gedrag van partijen, waaronder stilzwijgende instemming van distributeurs. Het bestaan van zo’n overeenkomst mag ook worden afgeleid uit objectieve en samenhangende aanwijzingen (HvJ 29 juni 2023, C-211/22, Super Bock, dictum 2 en 3).

Mag een leverancier online verkoop of marktplaatsen beperken?

Een leverancier mag eisen stellen aan de manier van online verkopen, zoals kwaliteitseisen of, in beginsel, een verbod op verkoop via marktplaatsen. Hij mag het effectief gebruik van internet om te verkopen niet verhinderen. Een algeheel verbod op online verkoop is dus een hardcore beperking.

Het verbod staat in artikel 4 onder e van de verordening. Andere beperkingen van online verkoop en beperkingen van online adverteren blijven mogelijk, zolang ze niet een heel advertentiekanaal uitsluiten. Volgens de Europese Commissie kan een verbod op verkoop via online marktplaatsen in beginsel onder de vrijstelling vallen, ongeacht het type distributiesysteem, als de distributeur een eigen webwinkel mag houden en online mag adverteren (Richtsnoeren, punten 208 en 336).

Een verschil in groothandelsprijs voor producten die online en offline worden verkocht (dual pricing) kan ook onder de vrijstelling vallen, als het verschil redelijk samenhangt met de investeringen en kosten per kanaal. Het wordt een hardcore beperking als het online verkopen onrendabel maakt of de hoeveelheid voor online verkoop beperkt (Richtsnoeren, punt 209).

Wil je weten of jouw dealerovereenkomst of selectiecriteria hieraan voldoen? Een advocaat distributieovereenkomst van MAAK toetst je overeenkomst aan de verordening en stelt zo nodig nieuwe clausules op.

Hoe lang mag een concurrentiebeding voor een distributeur duren?

Tijdens de overeenkomst maximaal vijf jaar. Een concurrentiebeding voor onbepaalde tijd of langer dan vijf jaar valt buiten de vrijstelling. Een beding na afloop van de overeenkomst is alleen toegestaan onder strenge voorwaarden en voor maximaal één jaar.

Een concurrentiebeding is elke verplichting om geen concurrerende producten te maken, kopen of verkopen, en ook de verplichting om meer dan 80% van je totale inkoop van de contractproducten en vervangende producten op de relevante markt bij de leverancier af te nemen (artikel 1 lid 1 onder f). De vrijstelling geldt niet voor zo’n beding als het voor onbepaalde tijd of langer dan vijf jaar geldt (artikel 5 lid 1 onder a). Die grens geldt niet als de distributeur verkoopt vanuit ruimtes van de leverancier, zolang het beding niet langer duurt dan dat gebruik (lid 2).

Een beding dat na afloop geldt, valt in beginsel buiten de vrijstelling (lid 1 onder b). Het is alleen toegestaan als het gaat om concurrerende producten, het beperkt is tot de locatie van waaruit de distributeur werkte, het onmisbaar is om overgedragen knowhow te beschermen en het niet langer dan één jaar na afloop duurt (lid 3). Gaat een beding te ver, dan vervalt alleen voor dat beding de vrijstelling; de rest van de overeenkomst kan blijven gelden.

Wat gebeurt er als een clausule te ver gaat?

Een hardcore beperking zet de vrijstelling voor de hele overeenkomst opzij. Een verboden afspraak is nietig, de ACM kan een boete opleggen en benadeelden kunnen schadevergoeding vorderen.

De groepsvrijstelling geldt niet voor verticale overeenkomsten die een hardcore beperking tot doel hebben (artikel 4 van de verordening). Bij een uitgesloten beperking uit artikel 5 vervalt de vrijstelling alleen voor dat beding. Een verboden overeenkomst is van rechtswege nietig (artikel 6 lid 2 Mw), tenzij partijen bewijzen dat de afspraak voldoet aan de voorwaarden van artikel 6 lid 3 Mw: efficiëntievoordelen, een billijk aandeel voor de gebruikers, onmisbaarheid en geen uitschakeling van de concurrentie (lid 4).

De ACM kan bij overtreding van het kartelverbod een boete opleggen van ten hoogste 900.000 euro of, als dat meer is, 10% van de omzet van de onderneming, vermenigvuldigd met het aantal jaren dat de overtreding duurde, met een maximum van vier (artikel 57 lid 1 en 3 Mededingingswet). Wie schade lijdt door een inbreuk, kan die vorderen; die vordering verjaart vijf jaar na de dag na stopzetting van de inbreuk en bekendheid met inbreuk, schade en aansprakelijke, en in ieder geval twintig jaar na stopzetting (artikel 6:193s BW).

Hoe toets je je distributieovereenkomst aan het mededingingsrecht?

In vier stappen: bepaal de markten en marktaandelen, zoek hardcore beperkingen, controleer concurrentiebedingen en kijk of de vrijstelling geldt of een eigen beoordeling nodig is. Doe dat vóór ondertekening en opnieuw als je marktaandeel groeit.

  • Markt en marktaandeel: stel vast op welke markt de leverancier verkoopt en de distributeur inkoopt, en of beide onder 30% blijven. Marktaandelen worden berekend op basis van gegevens over het voorgaande kalenderjaar; wie de 30% overschrijdt, houdt de vrijstelling nog twee kalenderjaren (artikel 8 onder b en d).
  • Hardcore beperkingen: vaste of minimumprijzen, verboden op passieve verkoop buiten de toegestane uitzonderingen, en het verhinderen van effectief internetgebruik (artikel 4).
  • Uitgesloten beperkingen: concurrentiebedingen langer dan vijf jaar of voor onbepaalde tijd, en bedingen na afloop die niet aan artikel 5 lid 3 voldoen.
  • Duale distributie: verkoopt de leverancier ook zelf, beperk dan de uitwisseling van informatie tot wat direct samenhangt met de uitvoering van de overeenkomst en nodig is om productie of distributie te verbeteren (artikel 2 lid 5).
  • Eigen beoordeling: valt de afspraak buiten de vrijstelling, dan is zij niet automatisch verboden, maar moet je zelf aantonen dat zij aan artikel 6 lid 3 Mw voldoet.

Een distributeur die een handelsagent is in de zin van het mededingingsrecht, valt onder andere regels; het verschil lees je bij distributie of agentuur.

Wat kun je doen als je leverancier de exclusiviteit schendt?

Als de leverancier zelf of via een andere distributeur in jouw exclusieve gebied verkoopt in strijd met de afspraak, schiet hij tekort. Je kunt nakoming vorderen, schadevergoeding eisen of in ernstige gevallen de overeenkomst ontbinden.

Hoe je dat aanpakt, lees je bij schending van exclusiviteit in een distributieovereenkomst. Wil de leverancier de relatie juist beëindigen, kijk dan bij voortzetting van een distributieovereenkomst. Let op: een exclusiviteitsafspraak die zelf te ver gaat, bijvoorbeeld door ook passieve verkoop te verbieden, valt buiten de groepsvrijstelling en kan op dat punt nietig zijn.

Wanneer schakel je een advocaat in voor exclusiviteit en gebiedsverdeling?

Bij het opzetten of herzien van een dealernetwerk, bij het opstellen van een exclusieve distributieovereenkomst, als je marktaandeel richting 30% gaat, of als een distributeur of de ACM vraagtekens zet bij je afspraken.

MAAK Advocaten adviseert fabrikanten, importeurs en distributeurs over distributieovereenkomsten in Nederland en daarbuiten. Bekijk wat een advocaat distributieovereenkomst voor je doet, of lees hoe je een distributieovereenkomst opstelt.

Veelgestelde vragen over exclusiviteit en gebiedsverdeling

Is exclusieve distributie toegestaan?

Ja, als leverancier en distributeur elk niet meer dan 30% marktaandeel hebben en de overeenkomst geen hardcore beperking bevat (artikel 3 en 4 Verordening (EU) 2022/720). Daarboven is een eigen beoordeling nodig.

Hoeveel exclusieve distributeurs mag een leverancier per gebied aanwijzen?

Maximaal vijf per gebied of klantgroep. Een exclusief distributiesysteem wijst een gebied of klantgroep toe aan de leverancier zelf of aan hoogstens vijf afnemers (artikel 1 lid 1 onder h en artikel 4 onder b Verordening (EU) 2022/720).

Mag ik een distributeur verbieden buiten zijn gebied te verkopen?

Je mag actieve verkoop in een gebied verbieden dat je voor jezelf houdt of exclusief aan anderen gaf. Passieve verkoop, op ongevraagd verzoek van klanten, mag je niet verbieden (artikel 4 onder b).

Mag een leverancier een minimumverkoopprijs opleggen?

Nee. Een vaste of minimumverkoopprijs is een hardcore beperking. Een adviesprijs of maximumprijs mag wel, zolang die niet door druk of beloningen als vaste prijs werkt (artikel 4 onder a).

Mag een leverancier verkoop via Amazon of bol verbieden?

In beginsel wel, als de distributeur een eigen webwinkel mag houden en online mag adverteren (Richtsnoeren verticale beperkingen 2022, punten 208 en 336). Een algeheel verbod op online verkoop mag niet (artikel 4 onder e).

Primaire bronnen

Blijf op de hoogte van onze nieuwsberichten en events
Over welke onderwerpen wil je updates ontvangen?
Wie ben je?
In welke branche of sector ben je actief? (optioneel)

Waar ben je naar op zoek?