Met de actio pauliana draai je een transactie terug waarmee je debiteur zijn schuldeisers benadeelt, zoals de verkoop van een pand onder de waarde aan een bv van de directeur. Buiten faillissement doet de schuldeiser dat zelf (artikel 3:45 BW), in faillissement de curator (artikel 42 Fw). Voor ondernemers die hun vordering willen veiligstellen, en kopers of financiers wier transactie wordt aangevallen.
Wat is de actio pauliana (paulianeus handelen)?
De actio pauliana is de bevoegdheid om een onverplichte rechtshandeling van een schuldenaar te vernietigen als die zijn schuldeisers benadeelt in hun verhaalsmogelijkheden. Wie zo handelt, handelt “paulianeus”. Het weggesluisde vermogen komt zo weer beschikbaar voor verhaal; zie ook ons overzicht van incasso.
Buiten faillissement kan iedere benadeelde schuldeiser de vernietiging inroepen, ook als zijn vordering pas na de handeling is ontstaan (artikel 3:45 lid 1 BW). Na een faillissement is dat de taak van de curator, ten behoeve van alle schuldeisers (artikel 42 Fw).
Typische paulianeuze handelingen zijn:
- verkoop van een pand of voorraad onder de waarde aan een vennootschap van de bestuurder;
- nieuwe zekerheid, zoals een hypotheek of pandrecht, voor één schuldeiser;
- een schenking of kwijtschelding kort voordat de onderneming omvalt.
Aan welke voorwaarden moet een beroep op de pauliana voldoen?
Een beroep op de pauliana slaagt als drie voorwaarden vervuld zijn: de handeling was onverplicht, de schuldeisers zijn erdoor benadeeld en de schuldenaar wist of behoorde te weten dat benadeling het gevolg zou zijn (artikel 3:45 lid 1 BW).
- Onverplicht. De schuldenaar was niet tot de handeling verplicht. Een gewone betaling van een opeisbare factuur is dus niet onverplicht.
- Benadeling. De rechter vergelijkt de situatie zonder de handeling met de situatie als die in stand blijft (voor de faillissementspauliana: HR 19 oktober 2001, ECLI:NL:HR:2001:ZC3654, rov. 3.5.2).
- Wetenschap van benadeling. Bij een verkoop of andere handeling “anders dan om niet” moet ook de wederpartij dit hebben geweten of behoren te weten (artikel 3:45 lid 2 BW). Bij een schenking volstaat de wetenschap van de schuldenaar.
In faillissement is er wetenschap van benadeling als het faillissement en een tekort daarin met een redelijke mate van waarschijnlijkheid te voorzien waren, voor de schuldenaar en zijn wederpartij (HR 22 december 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI8493, rov. 3.7). Hangen in faillissement meerdere transacties samen, dan kan de rechter ze als één geheel beoordelen (HR 20 juni 2025, ECLI:NL:HR:2025:975, rov. 3.3).
Wanneer wordt wetenschap van benadeling vermoed?
Wetenschap van benadeling wordt vermoed bij bepaalde verdachte handelingen binnen één jaar, als de schuldenaar zich daar niet al eerder toe had verplicht. De wederpartij moet het vermoeden dan weerleggen (artikel 3:46 BW en artikel 43 Fw).
| Verdachte handeling binnen één jaar | Vermoeden van wetenschap bij |
|---|---|
| Overeenkomst waarbij de schuldenaar aanmerkelijk meer geeft dan hij terugkrijgt | schuldenaar en wederpartij |
| Betaling van of zekerheid voor een schuld die nog niet opeisbaar was | schuldenaar en wederpartij |
| Handeling met een bestuurder, commissaris of aandeelhouder voor ten minste de helft, of met hun familie tot in de derde graad | schuldenaar en wederpartij |
| Handeling tussen verbonden vennootschappen of met een groepsmaatschappij | schuldenaar en wederpartij |
| Schenking of andere handeling om niet | schuldenaar (artikel 3:47 BW, artikel 45 Fw) |
Let op het startpunt: buiten faillissement telt het jaar terug vanaf het inroepen, in faillissement vanaf de faillietverklaring.
Wat is het verschil tussen de pauliana buiten en in faillissement?
Buiten faillissement vernietigt de schuldeiser alleen voor zichzelf en niet verder dan nodig voor zijn eigen benadeling (artikel 3:45 lid 4 BW). In faillissement vernietigt alleen de curator (artikel 49 Fw), ten behoeve van de boedel en dus van alle schuldeisers (artikel 42 Fw).
| Pauliana buiten faillissement | Faillissementspauliana | |
|---|---|---|
| Wie roept haar in? | Iedere benadeelde schuldeiser (3:45 lid 1 BW) | Alleen de curator (42 en 49 lid 1 Fw) |
| Voor wie werkt de vernietiging? | Alleen voor die schuldeiser (3:45 lid 4 BW) | Voor de boedel, voor zover die benadeeld is (HR 24 april 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF3917, rov. 3.3.7) |
| Betaling van een opeisbare schuld | Niet aantastbaar: niet onverplicht | Alleen bij wetenschap van de faillissementsaanvraag of overleg (artikel 47 Fw) |
| Vernietigen van een levering van een pand | Buiten de rechter alleen als alle partijen berusten (artikel 3:50 lid 2 BW) | Ook met een brief van de curator (42 lid 1 Fw) |
Is je debiteur al failliet, wijs dan de curator op de transactie en lever je stukken aan.
Wat doe je als je debiteur vermogen wegsluist?
Zie je dat je debiteur vermogen wegsluist, zorg dan eerst dat er iets overblijft om op te verhalen. Daarna kies je tussen zelf de pauliana inroepen of een faillissementsaanvraag.
Je hebt geleverd, er wordt niet betaald en het vermogen verdwijnt. Ik werk dan met drie stappen:
- Eerst de feiten. Uittreksels uit het handelsregister en het kadaster, wie er achter de koper zit, wanneer er is geleverd en voor welke prijs.
- Dan het verhaal. Kan er nog conservatoir beslag worden gelegd, en waarop? Daarvoor is verlof van de voorzieningenrechter nodig (artikel 700 Rv); lees meer over conservatoir beslag leggen.
- Pas dan de keuze. Zelf de pauliana inroepen, of het faillissement aanvragen en het aan de curator laten.
Zo werk je naar betaling toe, niet naar een vonnis tegen een lege vennootschap.
Ben jij de grootste schuldeiser en is het goed duidelijk aanwijsbaar, zoals een pand? Dan raad ik meestal aan de pauliana zelf in te roepen, zo nodig met beslag; wat je terughaalt, komt alleen jou ten goede. Bij veel schuldeisers, of als de debiteur toch omvalt, is een faillissementsaanvraag logischer. De vraag is steeds: wat levert jou het meeste geld op, tegen welke inspanning?
Wat het vaakst misgaat, is te lang wachten: een latere koper die te goeder trouw was en betaalde, mag het goed houden (artikel 3:45 lid 5 BW). Het tweede is de verkeerde handeling aanvallen; ik richt me op wat echt onverplicht was.
Twijfel je of een transactie paulianeus is? Laat het toetsen door een advocaat voor incasso en beslag voordat het goed wordt doorverkocht.
Hoe roep je de pauliana in, en hoe lang heb je daarvoor?
Je roept de pauliana in met een verklaring aan de partijen bij de transactie, in de praktijk een brief, of met een procedure (artikel 3:49 BW). Bij een pand werkt een brief alleen als alle partijen berusten (artikel 3:50 lid 2 BW).
De rechtsvordering verjaart drie jaar nadat je de benadeling hebt ontdekt; daarna kan ook een brief niet meer (artikel 3:52 BW). Een procedure begin je tegen de partijen bij de transactie, meestal je debiteur en de koper (artikel 3:51 lid 2 BW).
Wat doe je als de curator jouw koop of zekerheid vernietigt?
Krijg je als koper, financier of bestuurder een brief van de curator (artikel 42 Fw), betaal dan niet direct. Toets eerst of de handeling onverplicht was, of de schuldeisers zijn benadeeld en of het faillissement en een tekort daarin voor jou te voorzien waren.
Zo’n brief is het begin van een discussie, niet het einde. Ik zet eerst op een rij wat je wist toen je de transactie deed: je cijfers, de prijs tegenover de waarde en de stand van het bedrijf.
Een reddingsplan beschermt je niet vanzelf. Ook bij een reorganisatiepoging toetst de rechter of het faillissement en een tekort met een redelijke mate van waarschijnlijkheid te voorzien waren, niet of het faillissement “onafwendbaar” was (HR 7 april 2017, ECLI:NL:HR:2017:635, rov. 3.3.2).
Slaagt de vernietiging, dan geef je terug wat je ontving. Jouw betaling krijg je terug voor zover de boedel erdoor is gebaat; voor de rest word je concurrent schuldeiser (artikel 51 Fw). Heeft de rechter tijdens een WHOA-traject vooraf een machtiging voor de transactie gegeven, dan kan de curator haar niet op grond van artikel 42 Fw vernietigen (artikel 42a Fw).
Mijn advies is om eerst je verweer op te bouwen en vanuit die positie een regeling met de curator te verkennen. Vaak is er ruimte voor een regeling waarbij je een deel betaalt en de rest houdt. Je onderhandelt pas goed als je weet hoe sterk je staat.
Koop je activa van een partij in zwaar weer, of financier je haar? Dat kan prima, als de deal later overeind blijft. Betaal een marktconforme prijs met een onafhankelijke taxatie, zorg dat de koopprijs in het bedrijf terechtkomt en leg vast welke cijfers en welk plan je kreeg. Ben je verbonden met de verkoper, bijvoorbeeld via dezelfde bestuurder of aandeelhouder, dan moet je dossier nog beter zijn.
Praktijkvoorbeeld: het bedrijfspand dat naar de zustervennootschap ging
Stel: een groothandel in bouwmaterialen heeft een onbetaalde vordering op een installatiebedrijf. Dan blijkt dat het installatiebedrijf zijn bedrijfspand twee maanden geleden heeft verkocht aan een vennootschap van dezelfde directeur, ruim onder een recente taxatie.
Het gaat om een verkoop ver onder de waarde, aan een verbonden vennootschap, binnen een jaar en zonder eerdere verplichting tot verkoop: wetenschap van benadeling wordt aan beide zijden vermoed (artikel 3:46 lid 1 BW). De groothandel vordert in een procedure tegen beide vennootschappen de vernietiging van de verkoop en betaling van haar vordering. De vernietiging werkt alleen voor haar, en niet verder dan nodig voor haar eigen vordering (artikel 3:45 lid 4 BW).
Wanneer schakel je een advocaat in?
Schakel een advocaat in zodra vermogen van je debiteur verdwijnt, of zodra een curator jouw transactie aanvalt. Beslag vraagt een verzoekschrift aan de voorzieningenrechter, en buiten de kantonrechter procedeer je alleen met een advocaat (artikel 79 Rv).
Speelt de rol van de bestuurder mee, lees dan ook over bestuurdersaansprakelijkheid.
Hoe werkt MAAK Advocaten bij paulianeus handelen?
MAAK Advocaten staat schuldeisers bij die een paulianeuze transactie willen terugdraaien, en kopers, financiers en bestuurders die worden aangesproken. Wij procederen in eerste aanleg en zo nodig in hoger beroep.
In de eerste dagen brengen wij de transactie en de betrokken partijen in kaart, beoordelen wij of beslag mogelijk is en kiezen wij met jou de route: zelf de pauliana inroepen, het faillissement aanvragen of een regeling. Daarnaast kan een vordering uit onrechtmatige daad tegen de koper of de bestuurder mogelijk zijn (artikel 6:162 BW).
Voor ik een procedure begin, kijk ik wie het goed nu heeft, wat het waard is en of er beslag op kan. Valt er na de vernietiging niets te halen, dan raad ik procederen af en zoek ik een andere route, zoals een faillissementsaanvraag zodat de curator de zaak onderzoekt. En soms is het eerlijke advies: neem het verlies en richt je energie op je volgende klant.
De kosten hangen af van de omvang van de transactie, en of beslag en een procedure nodig zijn. Zie ook de faillissementsprocedure.
Veelgestelde vragen over de actio pauliana
Wat is paulianeus handelen?
Paulianeus handelen is een onverplichte rechtshandeling waarvan de schuldenaar wist of behoorde te weten dat zij zijn schuldeisers zou benadelen, zoals een verkoop onder de waarde aan een gelieerde vennootschap. Bij een verkoop moet ook de koper dat hebben geweten of behoren te weten (artikel 3:45 BW).
Kan ik als schuldeiser zelf de pauliana inroepen?
Ja, zolang je debiteur niet failliet is: met een verklaring aan de partijen bij de transactie of in een procedure. Bij een pand is een procedure nodig als niet alle partijen berusten. De vernietiging werkt alleen voor jou. Na een faillissement kan alleen de curator de faillissementspauliana inroepen (artikel 49 Fw).
Hoe lang heb je om de pauliana in te roepen?
De rechtsvordering tot vernietiging wegens benadeling verjaart drie jaar nadat de benadeling is ontdekt (artikel 3:52 lid 1 sub c BW).
Is een betaling aan één schuldeiser kort voor het faillissement paulianeus?
Een betaling van een opeisbare schuld is niet onverplicht. De curator kan haar alleen vernietigen als de ontvanger wist dat het faillissement al was aangevraagd, of bij overleg om die schuldeiser te bevoordelen (artikel 47 Fw).
Wat is de relatieve werking van de actio pauliana?
Relatieve werking betekent dat de vernietiging alleen werkt voor wie haar inroept, en niet verder dan nodig om de benadeling op te heffen. Buiten faillissement geldt dat voor de schuldeiser (artikel 3:45 lid 4 BW), in faillissement voor de boedel.
Primaire bronnen
- Artikel 3:45, 3:46 en 3:47 BW: pauliana buiten faillissement en bewijsvermoedens
- Artikel 3:49, 3:50, 3:51 en 3:52 BW: vernietiging en verjaring
- Artikel 42, 42a, 43, 45, 47, 49 en 51 Fw: faillissementspauliana
- Artikel 6:162 BW: onrechtmatige daad
- Artikel 79 Rv: procesvertegenwoordiging
- Artikel 700 Rv: conservatoir beslag
- HR 19 oktober 2001, ECLI:NL:HR:2001:ZC3654 (Gilhuis q.q.)
- HR 24 april 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF3917 (Dekker q.q./Lutèce)
- HR 22 december 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI8493 (ABN AMRO/Van Dooren q.q. III)
- HR 7 april 2017, ECLI:NL:HR:2017:635 (Jongepier q.q./Drieakker)
- HR 20 juni 2025, ECLI:NL:HR:2025:975
Sluist je debiteur vermogen weg, of valt een curator jouw transactie aan? Leg je situatie aan mij voor: bel 020 210 31 38 of stuur je vraag via de pagina advocaat beslag- en executierecht. — Remko Roosjen
