Wanprestatie is een toerekenbare tekortkoming in de nakoming van een verbintenis: je wederpartij komt een afspraak niet, te laat of niet goed na. Volgens artikel 6:74 BW moet zij dan je schade vergoeden, tenzij de tekortkoming haar niet kan worden toegerekend. Is nakoming nog mogelijk, dan is daarvoor in de regel eerst verzuim nodig, vaak na een ingebrekestelling.
Wanprestatie ontstaat wanneer je als contractspartij je afspraken niet nakomt, terwijl dit wel van je wordt verwacht. De juridische term dekt een breed spectrum aan tekortkomingen: van een leverancier die beschadigde goederen levert tot een aannemer die een bouwproject niet op tijd oplevert. Volgens het Burgerlijk Wetboek verplicht iedere toerekenbare tekortkoming de schuldenaar tot schadevergoeding aan de schuldeiser. Deze verplichting geldt echter alleen wanneer de tekortkoming daadwerkelijk aan de schuldenaar kan worden toegerekend en niet het gevolg is van overmacht.
In het Nederlandse contractenrecht vormt wanprestatie het juridische fundament voor het verhalen van schade wanneer contractspartijen hun verplichtingen niet nakomen. Ondernemers en particulieren kunnen zich beroepen op verschillende rechtsmiddelen om hun belangen te beschermen. Hierbij speelt het onderscheid tussen toerekenbaarheid en overmacht een belangrijke rol voor de vraag of schadevergoeding verschuldigd is.
Hoe werkt de definitie van wanprestatie in artikel 6:74 BW?
Artikel 6:74 BW bepaalt dat iedere tekortkoming in de nakoming van een verbintenis de schuldenaar verplicht tot schadevergoeding, tenzij de tekortkoming hem niet kan worden toegerekend. Deze wettelijke bepaling vormt de juridische basis voor aansprakelijkheid bij contractbreuk.
Artikel 6:74 lid 1 BW formuleert de hoofdregel: “Iedere tekortkoming in de nakoming van een verbintenis verplicht de schuldenaar de schade die de schuldeiser daardoor lijdt te vergoeden, tenzij de tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend.” Deze bepaling creëert daarom een directe link tussen tekortkoming en schadevergoedingsplicht. De wetgever heeft hiermee een duidelijk uitgangspunt geformuleerd voor contractuele aansprakelijkheid in Nederland.
Het tweede lid van artikel 6:74 BW voegt echter een belangrijke voorwaarde toe: “Voor zover nakoming niet reeds blijvend onmogelijk is, vindt lid 1 slechts toepassing met inachtneming van hetgeen is bepaald in de tweede paragraaf betreffende het verzuim van de schuldenaar.” Met andere woorden: zolang nakoming nog mogelijk is, moet de schuldenaar in verzuim zijn voordat de schadevergoedingsplicht ontstaat. Dit verzuim treedt in de regel in na een ingebrekestelling: de schuldeiser geeft de schuldenaar schriftelijk een redelijke termijn om alsnog na te komen, en die termijn verstrijkt zonder nakoming (artikel 6:82 lid 1 BW). In de gevallen van artikel 6:83 BW is geen ingebrekestelling nodig.
Vervolgens kent artikel 6:75 BW een uitzondering: een tekortkoming is niet toerekenbaar wanneer deze niet te wijten is aan schuld van de schuldenaar en evenmin krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt. Deze bepaling beschermt schuldenaren tegen aansprakelijkheid bij overmacht. Desondanks blijft toerekenbaarheid de standaard, waarbij de schuldenaar moet bewijzen dat de tekortkoming hem niet kan worden toegerekend.
Bovendien bepaalt artikel 6:76 BW dat de schuldenaar die bij de uitvoering van een verbintenis de hulp van anderen inschakelt, voor hun gedragingen op gelijke wijze aansprakelijk is als voor zijn eigen gedragingen. Ondernemers zijn dus niet alleen verantwoordelijk voor hun eigen handelen, maar ook voor dat van medewerkers en onderaannemers. Een advocaat die een stagiair inzet, blijft daardoor aansprakelijk voor fouten van die stagiair.
Tevens speelt artikel 6:77 BW een rol als de schuldenaar een ongeschikte zaak gebruikt. Een tekortkoming die daardoor ontstaat, wordt hem toegerekend, tenzij dat gelet op de inhoud en strekking van de overeenkomst, de verkeersopvattingen en de overige omstandigheden onredelijk zou zijn. Denk aan een transportbedrijf dat ondeugdelijke vrachtwagens inzet, waardoor goederen tijdens het vervoer beschadigd raken.
Wanneer is sprake van een toerekenbare tekortkoming?
Een tekortkoming is toerekenbaar wanneer deze te wijten is aan schuld van de schuldenaar, of krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt. Toerekenbaarheid vormt de juridische grens tussen wanprestatie met schadevergoedingsplicht en overmacht zonder aansprakelijkheid.
Of een tekortkoming toerekenbaar is, beoordeel je aan de hand van de vier grondslagen uit artikel 6:75 BW: schuld, de wet, een rechtshandeling (zoals het contract) en de verkeersopvattingen. Valt de tekortkoming onder een van die grondslagen, dan is zij toerekenbaar. Een vaste termijn waarbinnen je dat moet beoordelen, schrijft de wet niet voor.
Schuld als eerste grondslag betekent verwijtbaarheid van de schuldenaar. Juristen onderscheiden hierbij drie gradaties: opzet, grove schuld en gewone schuld. Opzet houdt in dat een schuldenaar willens en wetens weigert na te komen zonder enige gegronde reden. Grove schuld bestaat wanneer de schuldenaar ernstig verwijtbaar handelt, bijvoorbeeld door een waardevol schilderij slechts met papier in te pakken voor verzending. Gewone schuld betreft situaties waarin de schuldenaar een hindernis had moeten vermijden die nakoming belemmert.
Daarentegen kan toerekenbaarheid ook voortvloeien uit wettelijke bepalingen. Artikel 6:76 BW creëert namelijk aansprakelijkheid voor hulppersonen die de schuldenaar inschakelt bij nakoming. Wanneer een aannemer onderaannemers gebruikt voor een verbouwing, blijft hij aansprakelijk voor hun handelingen. Evenzo bepaalt artikel 6:77 BW dat gebruik van ongeschikte zaken in beginsel voor risico van de schuldenaar komt, tenzij dat onredelijk zou zijn.
Bovendien kunnen contractuele afspraken de toerekenbaarheid bepalen. Partijen kunnen hierbij twee richtingen uitwerken: garantieverklaringen of exoneratiebedingen. Bij een garantie neemt de schuldenaar expliciet het risico op zich dat een bepaald resultaat wordt bereikt, waardoor hij zich niet kan beroepen op overmacht. Bijvoorbeeld wanneer een leverancier garandeert dat producten binnen 14 dagen worden geleverd. Omgekeerd beperken exoneratiebedingen de aansprakelijkheid door bepaalde tekortkomingen uit te sluiten van toerekenbaarheid.
Ten slotte spelen verkeersopvattingen een rol. De rechter toetst of een tekortkoming volgens maatschappelijke opvattingen voor risico van de schuldenaar komt. Zo komt geldgebrek in de regel voor rekening van de schuldenaar: wie niet kan betalen, kan zich daarvoor meestal niet op overmacht beroepen.
Wat zijn de juridische gevolgen van wanprestatie?
Wanprestatie leidt tot vier hoofdremedies: nakoming vorderen, schadevergoeding eisen, opschorting van eigen verplichtingen, en ontbinding van de overeenkomst. Elk rechtsmiddel heeft specifieke voorwaarden en juridische consequenties voor beide contractspartijen.
Eerst komt nakoming als primaire remedie in beeld. Wie tot iets verplicht is, wordt op vordering van de schuldeiser door de rechter tot nakoming veroordeeld, tenzij uit de wet, de aard van de verplichting of een rechtshandeling anders volgt (artikel 3:296 lid 1 BW). Verzuim en toerekenbaarheid zijn daarvoor niet nodig. Zo krijg je alsnog waarvoor je hebt gecontracteerd. De rechter kan de veroordeling versterken met een dwangsom, behalve bij een veroordeling tot betaling van een geldsom (artikel 611a lid 1 Rv). De hoogte bepaalt de rechter per zaak.
Vervolgens bestaat schadevergoeding als financiële compensatie voor je schade (artikel 6:74 BW). Daarbij onderscheid je aanvullende en vervangende schadevergoeding. Aanvullende schadevergoeding compenseert schade naast nakoming, bijvoorbeeld opslagkosten bij vertraagde levering. Vervangende schadevergoeding treedt in de plaats van nakoming. Dat kan als nakoming blijvend onmogelijk is, of als de schuldenaar in verzuim is en je hem schriftelijk meedeelt dat je schadevergoeding in plaats van nakoming vordert (artikel 6:87 lid 1 BW). Vermogensschade omvat zowel geleden verlies als gederfde winst (artikel 6:96 lid 1 BW).
Daarnaast biedt opschorting een defensief middel tegen wanprestatie. Komt je wederpartij haar verbintenis niet na, dan mag je je eigen daartegenover staande verplichtingen opschorten (artikel 6:262 BW). Ook daarbuiten kan dat, als er voldoende samenhang is tussen je opeisbare vordering en de verbintenis die je opschort (artikel 6:52 BW). Die samenhang kan onder meer worden aangenomen bij verbintenissen uit dezelfde rechtsverhouding of uit zaken die partijen regelmatig met elkaar doen. Bij gedeeltelijke of gebrekkige nakoming mag je alleen opschorten voor zover de tekortkoming dat rechtvaardigt (artikel 6:262 lid 2 BW). Weeg dat zorgvuldig af: schort je ten onrechte op, dan schiet je zelf tekort.
Bovendien vormt ontbinding het krachtigste rechtsmiddel. Iedere tekortkoming geeft de wederpartij de bevoegdheid de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij de tekortkoming door haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt (artikel 6:265 lid 1 BW). Is nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk, dan ontstaat die bevoegdheid pas als de schuldenaar in verzuim is (artikel 6:265 lid 2 BW). Je ontbindt met een schriftelijke verklaring, of je laat de rechter de ontbinding uitspreken (artikel 6:267 BW). Ontbinding heeft geen terugwerkende kracht (artikel 6:269 BW). Wel moeten partijen de prestaties die zij al hebben ontvangen, ongedaan maken (artikel 6:271 BW). Kan dat door de aard van de prestatie niet, dan treedt een vergoeding van de waarde daarvoor in de plaats (artikel 6:272 BW).
Ten slotte is er verrekening als praktische oplossing wanneer partijen over en weer vorderingen hebben. Je mag verrekenen als je een prestatie te vorderen hebt die beantwoordt aan je schuld aan dezelfde wederpartij, en je bevoegd bent zowel je schuld te betalen als betaling van je vordering af te dwingen (artikel 6:127 lid 2 BW). Je verrekent door een verklaring aan je wederpartij (artikel 6:127 lid 1 BW). Een vorm schrijft de wet daarvoor niet voor (artikel 3:37 lid 1 BW), maar een schriftelijke verklaring maakt het bewijs eenvoudiger.
Welke remedies heb je bij contractbreuk?
Bij contractbreuk beschik je over juridische remedies, waarvan dit de voornaamste zijn: nakoming vorderen met dwangsommen, aanvullende of vervangende schadevergoeding eisen, opschorting van betalingsverplichtingen, ontbinding met terugbetalingsplicht, verrekening van wederzijdse vorderingen, en, als alternatief, vernietiging bij wilsgebreken. Vernietiging is strikt genomen geen remedie tegen wanprestatie: het gaat dan om een gebrek bij het sluiten van de overeenkomst. De keuze hangt af van je zakelijke belangen en de aard van de tekortkoming.
Nakoming met dwangsommen biedt de meest directe oplossing wanneer nakoming nog mogelijk is. De rechter kan je wederpartij veroordelen tot nakoming binnen een bepaalde termijn, versterkt met een dwangsom. Deze dwangsom stelt de rechter vast als bedrag ineens, per tijdseenheid of per overtreding, en hij kan een maximum bepalen (artikel 611b Rv). Een vast tarief bestaat niet. Zo kan een leverancier worden veroordeeld om bestelde goederen binnen 14 dagen te leveren, op straffe van een dwangsom per dag. Voor een betalingsverplichting is een dwangsom niet mogelijk (artikel 611a lid 1 Rv). Deze remedie werkt alleen wanneer nakoming feitelijk en juridisch mogelijk blijft.
Aanvullende schadevergoeding compenseert kosten die je maakt naast nakoming van de overeenkomst. Denk hierbij aan opslagkosten bij vertraagde levering, extra arbeidskosten door uitloop van projecten, of transitieschade bij overstap naar een andere leverancier. Deze vorm van schadevergoeding cumuleert met nakoming. Een Amsterdamse ondernemer die extra personeel moest inhuren door vertraagde levering, kan deze loonkosten verhalen op de schuldenaar.
Vervangende schadevergoeding komt in beeld wanneer nakoming blijvend onmogelijk is geworden, of wanneer je wederpartij in verzuim is en je haar schriftelijk meedeelt dat je schadevergoeding in plaats van nakoming vordert (artikel 6:87 lid 1 BW). Deze schadevergoeding vervangt de prestatie zelf en omvat daarom de waarde van de niet-ontvangen prestatie. Daarnaast kunnen gederfde winst en buitengerechtelijke kosten worden gevorderd. Na de omzetting kun je geen nakoming meer eisen; die keuze is dus definitief. Omzetting vindt niet plaats als de tekortkoming door haar ondergeschikte betekenis dat niet rechtvaardigt (artikel 6:87 lid 2 BW).
Opschorting functioneert als pressiemiddel zonder definitief afscheid van het contract. Je mag betalingsverplichtingen opschorten totdat je wederpartij alsnog presteert; bij gedeeltelijke of gebrekkige nakoming alleen voor zover de tekortkoming dat rechtvaardigt (artikel 6:262 lid 2 BW). Deze remedie werkt preventief: zij voorkomt dat je betaalt voor iets dat je nooit ontvangt. Desondanks vereist rechtmatige opschorting voldoende samenhang tussen je vordering en de opgeschorte verplichting. Schort je ten onrechte op, dan schiet je zelf tekort. Juridisch advies vooraf voorkomt dat een opschortingsconflict escaleert.
Ontbinding beëindigt de contractuele relatie definitief. Volgens artikel 6:265 BW geeft iedere tekortkoming recht op ontbinding, tenzij de tekortkoming door haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt. Na ontbinding ontstaan wederzijdse terugbetalingsverplichtingen: reeds ontvangen betalingen moeten worden teruggestort, geleverde goederen geretourneerd. Is teruggave onmogelijk, dan volgt waardevergoeding. Ontbinding kan buitengerechtelijk via een schriftelijke verklaring, of via een rechterlijke uitspraak. Contractgeschillen worden regelmatig opgelost door ontbinding.
Verrekening biedt een praktische oplossing bij wederzijdse schulden. Wanneer je zowel een vordering op als een schuld aan dezelfde wederpartij hebt, mag je deze verrekenen. Bijvoorbeeld: je leverancier moet je € 10.000 terugbetalen voor gebrekkige goederen, terwijl je hem nog € 7.000 schuldig bent voor eerdere leveringen. Via verrekening betaal je slechts het saldo van € 3.000. Je verrekent door een verklaring aan je wederpartij (artikel 6:127 lid 1 BW); leg die voor het bewijs schriftelijk vast.
Vernietiging komt ten slotte in aanmerking bij wilsgebreken zoals bedrog, bedreiging, misbruik van omstandigheden of dwaling. Vernietiging werkt terug tot het moment waarop de overeenkomst is gesloten (artikel 3:53 lid 1 BW). Deze remedie vereist wel een specifieke wettelijke grondslag. Bij dwaling moet je de overeenkomst bij een juiste voorstelling van zaken niet hebben gesloten, en moet bovendien een van de situaties uit artikel 6:228 lid 1 BW zich voordoen, bijvoorbeeld dat de dwaling te wijten is aan een inlichting van je wederpartij.
Wil je zekerheid over welke remedie het beste past bij je situatie? Gespecialiseerde advocaten in Amsterdam analyseren je contractuele positie en adviseren over de meest effectieve juridische strategie om je belangen te beschermen.
Wanneer moet je een ingebrekestelling versturen?
Een ingebrekestelling is in de regel nodig voordat je wegens een tekortkoming schadevergoeding kunt eisen of kunt ontbinden, zolang nakoming nog mogelijk is. Bij blijvende onmogelijkheid is geen verzuim nodig, en voor ontbinding ook niet bij tijdelijke onmogelijkheid (artikel 6:265 lid 2 BW). Soms treedt het verzuim vanzelf in (artikel 6:83 BW). De ingebrekestelling geeft de schuldenaar een redelijke termijn om alsnog na te komen; blijft nakoming uit, dan is hij in verzuim.
Volgens artikel 6:82 lid 1 BW treedt het verzuim in wanneer de schuldenaar in gebreke wordt gesteld bij een schriftelijke aanmaning met een redelijke termijn voor de nakoming, en nakoming binnen die termijn uitblijft. De ingebrekestelling informeert de schuldenaar over de tekortkoming, geeft hem een laatste kans en legt vast vanaf wanneer hij in verzuim is. Schade door vertraging hoeft hij alleen te vergoeden over de tijd dat hij in verzuim is (artikel 6:85 BW).
Een rechtsgeldige ingebrekestelling is schriftelijk en stelt een redelijke termijn; meer eist de wet niet. In de praktijk neem je deze punten op. Ten eerste omschrijf je de tekortkoming concreet. Ten tweede vermeld je op welke contractuele verplichting zij betrekking heeft. Ten derde stel je een redelijke termijn met een concrete einddatum. Hoe lang die moet zijn, hangt af van de omstandigheden: bij een betaling is dat korter dan bij een complexe prestatie. Ten vierde meld je welke stappen volgen als nakoming uitblijft. De brief werkt pas als hij de schuldenaar heeft bereikt (artikel 3:37 lid 3 BW).
Daarentegen zijn er uitzonderingen op de ingebrekestellingsplicht. Is nakoming blijvend onmogelijk geworden, dan is voor schadevergoeding geen verzuim nodig (artikel 6:74 lid 2 BW). Denk aan een fotograaf die de bruiloft heeft gemist. Verder treedt het verzuim zonder ingebrekestelling in als een voor de voldoening bepaalde termijn verstrijkt (tenzij blijkt dat de termijn een andere strekking heeft), als de verbintenis voortvloeit uit onrechtmatige daad of strekt tot schadevergoeding en niet meteen wordt nagekomen, of als je uit een mededeling van de schuldenaar moet afleiden dat hij zal tekortschieten (artikel 6:83 onder a, b en c BW). Kan de schuldenaar tijdelijk niet nakomen, of blijkt uit zijn houding dat een aanmaning nutteloos zou zijn, dan volstaat een schriftelijke aansprakelijkstelling (artikel 6:82 lid 2 BW).
Vervolgens bestaat het onderscheid tussen ingebrekestelling en aansprakelijkstelling. Een ingebrekestelling geeft de schuldenaar een redelijke termijn om alsnog na te komen. Een aansprakelijkstelling stelt geen termijn, maar deelt schriftelijk mee dat je de schuldenaar aansprakelijk houdt voor het uitblijven van de nakoming. Als ingebrekestelling werkt zij alleen als de schuldenaar tijdelijk niet kan nakomen of als uit zijn houding blijkt dat een aanmaning nutteloos zou zijn (artikel 6:82 lid 2 BW). Een schriftelijke aanmaning, of een schriftelijke mededeling waarin je je recht op nakoming ondubbelzinnig voorbehoudt, stuit bovendien de verjaring (artikel 3:317 lid 1 BW).
Let daarnaast op schuldeisersverzuim. Dat ontstaat wanneer jij als schuldeiser de nakoming verhindert doordat je de noodzakelijke medewerking niet verleent, of doordat een ander beletsel van jouw kant opkomt, tenzij de oorzaak jou niet kan worden toegerekend (artikel 6:58 BW). Bijvoorbeeld wanneer een aannemer je pand wil renoveren, maar je hem geen toegang geeft. Zolang jij in verzuim bent, kan de schuldenaar niet in verzuim raken, en een bestaand verzuim van de schuldenaar eindigt (artikel 6:61 BW). Een ingebrekestelling heeft dan dus geen effect. Je mag in die periode ook geen executiemaatregelen nemen (artikel 6:62 BW).
Hoe onderscheidt wanprestatie zich van overmacht?
Wanprestatie veronderstelt een toerekenbare tekortkoming waarbij de schuldenaar aansprakelijk is voor schade, terwijl overmacht een niet-toerekenbare tekortkoming betreft zonder schadevergoedingsplicht. Het onderscheid bepaalt dus of je recht hebt op compensatie voor geleden schade.
Artikel 6:75 BW definieert wanneer een tekortkoming niet toerekenbaar is: namelijk wanneer deze niet te wijten is aan schuld van de schuldenaar en evenmin krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt. Deze definitie creëert de juridische grens tussen aansprakelijkheid en vrijstelling. Desondanks moet de schuldenaar bewijzen dat sprake is van overmacht, niet de schuldeiser.
Objectieve overmacht bestaat bij externe omstandigheden buiten de invloedssfeer van de schuldenaar. Denk hierbij aan natuurrampen, oorlog, terroristische aanslagen, of overheidsmaatregelen zoals lockdowns. Tijdens de COVID-19 pandemie beriepen veel ondernemers zich op overmacht voor niet-nagekomen leveringsverplichtingen. Dat beroep slaagde lang niet altijd, omdat de rechter streng toetst of de omstandigheid de nakoming werkelijk verhinderde.
Daarentegen speelt subjectieve overmacht wanneer persoonlijke omstandigheden nakoming verhinderen. Bijvoorbeeld ernstige ziekte van de schuldenaar, faillissement van een doorslaggevende toeleverancier, of diefstal van belangrijke bedrijfsmiddelen. Bij subjectieve overmacht weegt de rechter zwaarder of de schuldenaar deze omstandigheid had kunnen voorzien of voorkomen. Nederlandse rechters accepteren een beroep op subjectieve overmacht slechts bij uitzondering.
Bovendien kunnen contractuele afspraken het begrip overmacht verruimen of beperken. Algemene voorwaarden bevatten vaak overmachtclausules die specifieke situaties als overmacht kwalificeren. Bijvoorbeeld een transportbedrijf dat stakingen, weersomstandigheden of verkeersblokkades als overmacht definieert. Staat zo’n beding in algemene voorwaarden, dan is het vernietigbaar als het onredelijk bezwarend is voor de wederpartij (artikel 6:233 onder a BW). Tegenover een consument wordt een beding dat de gebruiker bevrijdt van een wettelijke verplichting tot schadevergoeding, vermoed onredelijk bezwarend te zijn (artikel 6:237 onder f BW).
Tevens geldt dat tijdelijke onmogelijkheid de schuldenaar niet definitief bevrijdt, ook niet als die verhindering hem niet kan worden toegerekend (tijdelijke overmacht). Wanneer nakoming slechts tijdelijk verhinderd wordt, bijvoorbeeld door kortstondige tekorten of transportproblemen, moet de schuldenaar na opheffing van de hindernis alsnog nakomen. Alleen wanneer tijdelijke verhindering zo lang duurt dat nakoming zijn zin verliest, ontstaat definitieve overmacht. Een vaste termijn daarvoor bestaat niet; dat hangt af van de omstandigheden.
Wat is het verschil tussen inspannings- en resultaatverplichtingen?
Bij een resultaatverbintenis moet de schuldenaar een concreet resultaat bereiken, terwijl bij een inspanningsverbintenis slechts behoorlijke inspanning wordt verwacht. Dit onderscheid bepaalt wanneer sprake is van toerekenbare wanprestatie en hoe gemakkelijk je deze kunt bewijzen.
Resultaatverplichtingen vereisen dat een afgesproken eindresultaat wordt gerealiseerd. Typische voorbeelden zijn koopovereenkomsten, aannemingscontracten, en leveringsovereenkomsten. Een aannemer die een kantoorpand bouwt, moet dit pand conform specificaties opleveren. Doet hij dit niet, dan bestaat automatisch een tekortkoming zonder dat je verwijtbaarheid hoeft te bewijzen. In veel commerciële overeenkomsten gaat het om resultaatverplichtingen.
Daarentegen eisen inspanningsverplichtingen slechts dat de schuldenaar zijn best doet om een bepaald doel te bereiken. Denk hierbij aan juridische dienstverlening, medische behandelingen, of architectenopdrachten. Een advocaat in Amsterdam garandeert geen proceswinst maar moet wel vakbekwaam en zorgvuldig handelen. Bij inspanningsverplichtingen moet je als schuldeiser bewijzen dat de schuldenaar niet de vereiste zorgvuldigheid heeft betracht. Deze bewijslast is aanzienlijk zwaarder.
Bovendien bestaat de zorgplicht als toetsingskader voor inspanningsverplichtingen. Bij een overeenkomst van opdracht moet de opdrachtnemer de zorg van een goed opdrachtnemer in acht nemen (artikel 7:401 BW). In de rechtspraak betekent dat: handelen zoals een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot. ICT-specialisten, accountants en consultants vallen onder deze norm. Een grove fout hoef je niet aan te tonen, maar je moet wel stellen en bewijzen dat de professional onder die maatstaf is gebleven.
Tevens kunnen contracten beide type verplichtingen combineren. Bijvoorbeeld een IT-implementatieproject waarbij de leverancier zowel moet leveren (resultaatverplichting) als adviseren (inspanningsverplichting). Bij zo’n gemengd contract moet per verplichting worden beoordeeld of sprake is van inspanning of resultaat. Daarvoor leg je de overeenkomst uit volgens de Haviltex-maatstaf: het komt aan op de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepalingen mochten toekennen en op wat zij redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten (HR 13 maart 1981, ECLI:NL:HR:1981:AG4158).
Welke schade kun je verhalen bij wanprestatie?
Bij wanprestatie kun je verhalen: geleden verlies, gederfde winst, buitengerechtelijke incassokosten, en in uitzonderlijke gevallen immateriële schade. De totale schadevergoeding moet je herstellen in de positie waarin je zonder de wanprestatie zou hebben verkeerd.
Geleden verlies omvat alle kosten die je daadwerkelijk hebt gemaakt als direct gevolg van de tekortkoming. Bijvoorbeeld kosten voor vervangende leveringen tegen hogere prijzen, opslagkosten bij vertraagde afname, of herstelkosten bij gebrekkige levering. Een Amsterdamse detailhandelaar die noodgedwongen bij een duurdere leverancier moet inkopen wegens wanprestatie, kan dit prijsverschil verhalen. Vermogensschade omvat zowel geleden verlies als gederfde winst (artikel 6:96 lid 1 BW).
Daarnaast behoort gederfde winst tot de verhaalbare schade. Vergoed wordt alleen schade die zo verband houdt met de tekortkoming dat zij de schuldenaar, mede gezien de aard van de aansprakelijkheid en van de schade, als gevolg daarvan kan worden toegerekend (artikel 6:98 BW). Bijvoorbeeld een evenementenorganisator die een concert moet annuleren door wanprestatie van de hoofdact, kan gederfde ticketomzet verhalen. Je moet die winstderving wel aannemelijk maken.
Bovendien kunnen buitengerechtelijke kosten worden gevorderd: redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid en ter verkrijging van voldoening buiten rechte (artikel 6:96 lid 2 BW). Kosten waarvoor de regels over proceskosten gelden, vallen daar niet onder (artikel 6:96 lid 3 BW). Voor een geldvordering uit een overeenkomst normeert het Besluit vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten (BIK) de incassokosten: 15% over de eerste € 2.500 van de hoofdsom, aflopend tot 0,5% over het meerdere, met een minimum van € 40 en een maximum van € 6.775 (artikel 2 BIK). Op een schadevordering is het BIK alleen van toepassing als die is vastgelegd in een vaststellingsovereenkomst, of als een betalingsverplichting is omgezet in vervangende schadevergoeding (artikel 1 BIK). Is je wederpartij een consument, dan zijn incassokosten pas verschuldigd na een aanmaning met een betaaltermijn van veertien dagen (artikel 6:96 lid 6 BW).
Tevens bestaat vertragingsschade als schadepost bij late nakoming. In de regel vergoedt de schuldenaar die alleen over de tijd dat hij in verzuim is (artikel 6:85 BW). Bij een geldschuld bestaat de vertragingsschade uit de wettelijke rente (artikel 6:119 BW). Bij een handelsovereenkomst tussen ondernemers of rechtspersonen geldt de wettelijke handelsrente, die van rechtswege loopt vanaf de dag na de overeengekomen uiterste betaaldag, of zonder afspraak in de regel vanaf 30 dagen na ontvangst van de factuur (artikel 6:119a BW). Van 1 juli tot en met 31 december 2026 is die 10,4% per jaar: de herfinancieringsrente van de Europese Centrale Bank (2,40%) plus acht procentpunten (artikel 6:120 lid 2 BW). Bij andere verplichtingen kan vertragingsschade bestaan uit huurkosten voor tijdelijke vervanging of exploitatieverlies door vertraagde oplevering.
Ten slotte komt immateriële schade alleen in de gevallen van artikel 6:106 BW voor vergoeding in aanmerking. Dat artikel geldt ook bij wanprestatie. Het gaat om situaties waarin de aansprakelijke persoon het oogmerk had zulk nadeel toe te brengen, of waarin je lichamelijk letsel hebt opgelopen, in je eer of goede naam bent geschaad of op andere wijze in je persoon bent aangetast. Of een mislukte prestatie, zoals verloren bruiloftsfoto’s, daaronder valt, hangt af van de omstandigheden. Smartengeld bij wanprestatie blijft daarom een uitzondering.
Veelgestelde vragen over wanprestatie
Wat is het verschil tussen een tekortkoming en wanprestatie?
Elke niet-nakoming is een tekortkoming. Van wanprestatie spreek je als die tekortkoming de schuldenaar kan worden toegerekend; dan moet hij de schade vergoeden (artikel 6:74 lid 1 BW). Is de tekortkoming niet toerekenbaar (overmacht), dan hoeft hij geen schade te vergoeden, maar kun je de overeenkomst in beginsel wel ontbinden (artikel 6:265 lid 1 BW).
Moet je eerst een ingebrekestelling sturen bij wanprestatie?
Meestal wel, zolang nakoming nog mogelijk is: pas als de schuldenaar in verzuim is, kun je schadevergoeding vorderen of ontbinden (artikel 6:74 lid 2 en 6:265 lid 2 BW). Een ingebrekestelling is niet nodig als een voor de voldoening bepaalde termijn verstrijkt of als de schuldenaar laat weten dat hij niet zal nakomen (artikel 6:83 BW), en evenmin als nakoming blijvend onmogelijk is.
Kun je een overeenkomst ontbinden wegens wanprestatie?
Ja. Iedere tekortkoming geeft die bevoegdheid, tenzij de tekortkoming gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt (artikel 6:265 lid 1 BW). Je ontbindt met een schriftelijke verklaring (artikel 6:267 BW). Ontbinding werkt niet terug, maar partijen moeten wat zij al hebben ontvangen ongedaan maken (artikelen 6:269 en 6:271 BW).
Wie moet bewijzen dat er sprake is van overmacht?
De schuldenaar die zich op overmacht beroept. Hij moet aantonen dat de tekortkoming niet aan zijn schuld te wijten is en ook niet krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt (artikel 6:75 BW). Dat volgt uit de hoofdregel dat wie zich op een rechtsgevolg beroept, de feiten daarvoor moet bewijzen (artikel 150 Rv).
Hoe lang kun je een vordering wegens wanprestatie instellen?
Een vordering tot nakoming van een verbintenis uit overeenkomst tot een geven of een doen verjaart in beginsel vijf jaar nadat zij opeisbaar is geworden (artikel 3:307 lid 1 BW). Een vordering tot schadevergoeding verjaart vijf jaar nadat je zowel met de schade als met de aansprakelijke persoon bekend bent geworden, en in ieder geval twintig jaar na de gebeurtenis (artikel 3:310 lid 1 BW). Met een schriftelijke aanmaning stuit je de verjaring (artikel 3:317 lid 1 BW).
Primaire bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 3: artikel 3:37, 3:53, 3:296, 3:307, 3:310, 3:317
- Burgerlijk Wetboek Boek 6: artikel 6:52, 6:58, 6:61, 6:62, 6:74, 6:75, 6:76, 6:77, 6:82, 6:83, 6:85, 6:87, 6:96, 6:98, 6:106, 6:119, 6:119a, 6:120, 6:127, 6:228, 6:233, 6:237, 6:262, 6:265, 6:267, 6:269, 6:271, 6:272
- Burgerlijk Wetboek Boek 7: artikel 7:401
- Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: artikel 150, 611a en 611b
- Besluit vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten, artikel 1 en 2
- Europese Centrale Bank, officiële rentetarieven (herfinancieringsrente 2,40% op 1 juli 2026)
- HR 13 maart 1981, ECLI:NL:HR:1981:AG4158 (Haviltex)